ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

طنین سکوت: پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

نویسنده: کامیل احمدی[1]

چکیده

پدیده ازدواج زودهنگام کودکان در ایران از انواع ازدواج می باشد که حداقل یکی از طرفین کمتر از 18 سال سن داشته باشند. این پدیده در اکثر کشورهای دنیا وجود دارد و تلاش جامعه جهانی برای پیشگیری و کاهش آن شروع شده است.

این آسیب اجتماعی در ایران نیز از سوی هنجارهای سنتی و فرهنگی مورد تایید قرار گرفته است،  باوجود مطالبه مکرر جامعه مدنی و فعالان اجتماعی از سوی دولت مسکوت مانده است و گام موثری برای مقابله با آن برداشته نشده است.

هدف این پژوهش بررسی میزان رواج  ازدوج زودهنگام کودکان در ایران و تحلیل اجتماعی و فرهنگی دقیق این آسیب اجتماعی بود. روش پژوهش، کیفی و  کلان و بصورت میدانی بود.

تکنیک های تحقیق مشاهده و مصاحبه و ابزار تحقیق پرسشنامه و شیوه تجزیه  و تحلیل داده ها تفسیری و تحلیل استنباطی بوده است.

یافته های تحقیق نشان داد که هفت استان خراسان رضوی، آذربایجان شرقی، خوزستان، سیستان و بلوچستان، آذربایجان غربی، هرمزگان و اصفهان در سال های  اخیر بیشترین فروانی کودک‌همسری را به خود اختصاص داده اند هر چند روند کودک‌همسری رو به کاهش است،

اما در مقابل طلاق کودکان روند افزایشی را می پیماید.

همچنین یافته های تحقیق نشان داده است که مهم ترین عوامل موثر بر تدوام کودک‌همسری در این شامل فقر، تحصیلات پایین و کم سوادی،حمایت قانونی، فشارهای اجتماعی و نگاه مرسالارانه و باورهای سنتی و مذهبی می باشد.

ازدواج زود هنگام برای هر دو جنس اطلاق می شود اما واقعیت جامعه دال بر این است که این پدیده برای دختران بیشتر آسیب زا و خطرناکتر می باشد.

از آثار ازدوج زود هنگام می توان به افزایش طلاق، کودک بیوه یگی، رشد کودکان بی سرپرست و بد سرپرست، سوء استفاده جنسی از دختران، تداوم چرخه فقرو فحشا، افزایش بیماری های جسمی و جنسی و روحی برای دختران می باشد.

در نهایت به منظور پیشگیری و مقابله با این پدیده  راهکارهایی

مانند افزایش سن قانونی ازدواج به 18 سال، بستر سازی فرهنگی و آموزشی، ثبت دقیق ازدواج ها، جدیت دولت و همگانگی سازمانهای مرتبط برای مقابله با کودک‌همسری، تحصیل اجباری و رایگان بویژه در مناطق محروم، افزایش آگاهی از عواقب

و مضرات کودک‌همسری از طریق رسانه های جمعی و تکنولوژی های جدید، حمایت قضایی و قانونی از سوی قوه قضایه برای غیرقانونی کردن کودک‌همسری و تعیین مجازت های سنگین برای بانیان آن و در نهایت استفاده از شخصیت های روحانی و مذهبی به عنوان مهم ترین عامل های تغییرات اجتماعی در ایران برای مقابله با ازدواج کودکان می باشد.

دیگر مقالات ازدواج کودکان را ببینید

مقدمه

پدیده ازدواج و تشکیل خانواده از جمله رخدادهای مهم و اساسی حیات بشری و مورد نیاز فوق العاده جامعه انسانی در طول تاریخ بوده است.

از این رو علاوه بر ادیان و مذاهب، مورد توجه علومی چون تاریخ، جامعه شناسی، مردم شناسی، حقوق، اقتصاد، روانشناسی، تعلیم و تربیت، فلسفه و … قرار گرفته است(محمد پور و تقوی، 1394). نیاز به ایجاد روابط انسانی یکی از نیاز های عاطفی انسان است.

ازدواج صمیمی ترین نوع رابطه در پاسخ به تمامی نیازها، اعم از مادی و معنوی است و یکی از مراحل تکامل انسان محسوب می شود. ازدواج پیمان مقدسی است که در میان تمام اقوام و ملل و در تمامی زمان ها و مکان ها وجود داشته است.

رابطه دیرینه ای که در آن زن و مرد زندگی مشترکی را آغاز می کنند و پیمان می­بندند که یار و غم خوار یکدیگر باشند، همدیگر را خوشبخت کنند، به یکدیگر عشق ورزند و با ازدواج به تنهایی خویش پایان دهند.

ازدواج فرایندی است که تحت شرایط و مراسم قانونی، شرعی و عرفی برگزار می شود و عمل آن مورد پذیرش شرع، قوانین و تشکیلات اجتماعی می باشد(سیار و همکاران، 1391).

ازدواج در صورتی برای نظام اجتماعی کل کارکرد مثبت دارد که در زمان مناسب و با فرد مناسب صورت بگیرد؛ یعنی اگر زوجین در سن مناسب ازدواج نباشند و بلوغ فکری لازم برای تشکیل زندگی را نداشته باشند، مطمناً توانایی انتخاب فرد مناسب را نخواهند داشت

و نتیجه آن هم آسیب های فردی است که بر خود این افراد وارد می شود و هم تأثیرات اجتماعی که بر اثر این ازدواج گریبان گیر جامعه می شود که از بیماری های جسمی و روانی و نارضایتی از زندگی زناشویی گرفته تا نرخ پایین مشارکت اجتماعی و جامعه پذیری ناقص در خانواده که خود آثار فردی و اجتماعی فراوانی دارد.

سن ازدواج یکی از شاخص های مهم برای ارزیابی میزان سلامت و بهداشت جسمی و روانی افراد یک جامعه محسوب می شود(مرادی و صفاریان، 1391). از دیدگاه جامعه شناختی آرامش و امنیت در یک جامعه، نتیجه ازدواج سالم و بهنگام و محیط آرام بخش خانواده است.

از آنجایی که ازدواج عامل پیدایی خانواده است ولی ازدواج زودهنگام کودکان یا کودک‌همسری می تواند منجر به بروز اختلالاتی در پیدایش و شکلگیری خانواده های جدید و همچنین خود شخص گردد(فخرایی و ابراهیمی، 1394).

کودک‌همسری با ختنه زنان یا همان ناقص سازی اندام جنسی زنان که از موارد آشکار نقض حقوق زنان است، رابطه معناداری دارد(احمدی، 1394).

نگارنده در تحقیق پیشین خود[2]، که در باره ختنه زنان و دختران بوده است به این معضل اجتماعی پی برده است و بیان می دارد، دخترانی که ختنه می شوند و اندام جنسی آنها بویژه کلیتوریس بریده  می شود، زودتر ازدواج می کنند و این امر منجر به کودک‌همسری می شود.

این کودکان که در نقش مادری و همسری قرار می گیرند، هنوز خود کودکانی هستند که هنجارهای مربوط به نقش های جدیدشان را نمی توانند درک کنند. ایده تحقیق کودک‌همسری و بررسی آن از دل تحقیق ختنه دختران شکل گرفته است.

از منظر شمار زیادی از کارشناسان، کودک همسری یا ازدواج زودهنگام بر زندگی کودکان اثر گذاشته و آن را با تبعات آسیب ز ای سلامتی، پیچیده تر کرده و در هر سطحی از توسعه، رشد و تعالی فردی را تحت شعاع خود قرار می­دهد.

در برخی کشورهای در حال توسعه، ازدواج زودهنگام یک ابزار اقتصادی تلقی می شود که می تواند وضعیت اقتصادی خانواده را بهبود بخشد، می تواند پیوندهای خانوادگی را تحکیم بخشیده و تضمینی برای باکرگی دختران قبل از ازدواج باشد

که امیال جنسی ایشان را کنترل می­کند و می تواند مانع از رسیدن دختران به سنی شود که جذابیت جنسی شان به عنوان همسر تحلیل رود(المو، 1386). از طرف دیگر مشکلات بغرنج مربوط به بارداری و وضع حمل از عمده ترین دلا یل مرگ و میر دختران در سنین 15 الی 19 سالگی است(صندوق جمعیت سازمان ملل، 1391).

ازدواج زودهنگام یا کودک همسری، به هر نوع ازدواجی در زیر سن 18 سالگی اطلاق می شود(یونیسف،1380).

بر اساس مفاد کنوانسیون حقوق کودکان[3]، کودک به کسی اطلاق می شود که در سنین تولد تا هجده سالگی قرار دارد. اما در برخی کشورها این سن بسته به قوانین خاص آن کشور متغیر است.

صندوق جمعیت سازمان ملل[4] ازدواج کودکان را به هر نوع ازدواج در زیر سن 18 سال قبل از اینکه دختر به لحاظ جسمی و روانی آمادگی پذیرش مسئولیت های زناشویی و بچه داری را داشته باشد، اطلاق می کند. سازمان بهداشت جهانی[5] کودکی را تا سن 15 سالگی تعریف کرده است.

بر همین مبنا در مواردی که کودک در زیر این سن قرار دارد، ازدواج زودهنگام کودکان رخ داده است؛ ازدواجی که توسط پدر یا پدربزرگ کودک از جانب وی شکل گرفته و در آن توجهی به حداقل سن قانونی ازدواج نشده است(احمدی، 1395)

این امر از هنجارهای سنتی و متعارف برخاسته و در هر دوی مناطق شهری و روستایی به وفور رواج دارد.

کودک همسری در تاریخ بشریت یک پدیده نوظهور نیست و هم اینک توجه عموم، از جمله خانواده ها و نیز محققان، گروه های مدافع حقوق کودکان، سازمان های غیر دولتی و بسیاری از نظام های سازمان مللی را به خود جلب کرده است.

بدون شک سرمایه گذاری اجتماعی بر روی دختران، بسط سرمایه های اجتماعی و اقتصادی آنها و تضمین دسترسی شان به خدمات آموزشی و بهداشتی نشان روشنی از برابری جنسیتی است که موجبات شکوفایی جوامع قوی تری را فراهم می کند.

بنا به تحقیقات انجام شده، تحصیلات عمدتاً به عنوان عاملی جهت جلوگیری از ازدواج زو دهنگام در نظر گرفته می شود (یونیسف، 1383).

زنان تحصیل کرده معمولاً سالم تر و در عرصه های بازار کار فعال ترند، درآمد بیشتری اخذ می کنند، فرزندان کمتری دارند و در مقایسه با زنانی که فاقد تحصیلات یا دارای تحصیلات پایین هستند، خدمات آموزشی و بهداشتی مناسب تری را برای فرزندان خویش مهیا می کنند(کلاگمن و همکاران، 1393).

پدیده کودک همسری یک موضوع جهانی است؛ اما آمارها و نسبت های آن، هم درون مرزهای یک کشور و هم در میان جوامع مختلف، متغیر است.

بااین حال به لحاظ درصدهای نسبیتی، بیشترین میزان کودک همسری در مناطق روستایی آفریقای جنوبی و جنوب آسیا رخ می دهد(یونیسف، 1392).

عطف به حمایت و توجه جهانی به این پدیده، سطح ازدواج زودهنگام به طور کلی رو به کاهش گذاشته است، هرچند درصد چشمگیری از کودکان هنوز در زیر سن قانونیِ جامعه خود ازدواج می کنند.

یک مثال روشن و برجسته از این پدیده، جامعه ایران است. از منظر جنسی و حقوق بشری عمل ازدواج زودهنگام کودکان پیامد بدیهی سرکوب جنسی و اعمال مخرب سنتی است که به نگهداشت نابرابری های جنسیتی و سرکوب بیشتر می انجامد.

در جهان درحال توسعه، مسئله بغرنج ازدواج زودهنگام کودکان با بالا رفتن جمعیت جوانان رو به افزایش است و عامل اصلی مسئول در این قضیه افزایش سطح فقر، فقدان دانش و تحصیلات و تبعیت از الزامات فرهنگ مردسالارانه و باورهایی است که به اشتباه حمایت و محافظت از دختران را در واداشتن شان به ازدواج های ناخواسته می دانند.

متأسفانه باوجود پیامدهای جسمانی و تبعیض پایدار در حق دختران جوان، قدم های اندکی برای خاتمه عمل ازدواج زودهنگام کودکان در ایران برداشته شده است.

با استناد به ساختار دینی حاکم بر ایران، بلوغ و شروع اولین عادت ماهانه به عنوان آستانه انتقال از کودکی به بزرگسالی در نظر گرفته می شود. رسیدن به این آستانه فیزیکی و بیولوژیکی به معنای صلاحیت فرد برای ازدواج، صرف نظر از سن واقعی او می باشد.

اگرچه ازدواج زودهنگام به هردوی دختران و پسران خردسال اطلاق دارد، اما واقعیت تلخ جامعه، دال بر این است که عواقب و اثرات پدیده کودک همسری برای دختربچه ها به مراتب جدی تر و خطرناکتر است.

هرچند در نبود مطالعات مستقل و معتبر در خصوص کودک همسری در ایران، اطلاعات اندکی دراین باره در دسترس است، آمار رسمی و دولتی ایران حاکی از این است که سالانه ده ها هزار دختر و پسر زیر سن 18 سالگی توسط خانواده هایشان وادار به ازدواج می شوند.

شمار واقعی این کودکان در حقیقت بالاتر از این آمارهاست. برخی از خانواده ها در ایران ازدواج سنین پایین را ثبت نکرده و یا به صورت غیرقانونی به ثبت می­رسانند. در ایران بنا بر آمار موجود از سال 1385 تا نیمه اول سال 1394 تعداد 890 هزار دختر زیر 18 سال ازدواج کرده اند که در این بین دخترانی نیز بوده اند که زمان ازدواج شان زیر 10 سال بوده است[6].

همچنین در 9 ماه اول سال 1395 29.710 دختر زیر سن 18 سالگی ازدواج کرده اند.

این نوع ازدواج در خانواده های ایرانی درنتیجه ریشه دار شدن فقر و میل والدین به کنترل روابط دخترانشان بوده است(احمدی، 1395). براین مبنا هدف این پژوهش بررسی رواج کودک همسری

در هفت استان ایران را با تأکید بر عوامل مسلط اجتماعی- فرهنگی می باشد؛ عواملی که بازتاب نابرابری های عمیق جنسیتی مؤثر در تداوم حیات این پدیده هستند.

اهمیت این نوع تحقیقات در تبیین شواهد و شیوع کودک‌همسری، این رفتار آسیب زا در ایران و کمک به تصمیم گیرندگان دولتی در تمرکزشان بر حمایت آتی از حقوق انسانی دختران است.

احترام و عطف به حقوق کودک نیازمند جلوگیری و ریشه کن کردن کودک همسری و حمایت فعالانه از دخترانی است که هم اینک ازدواج کرده اند. این تنها راهی است که از طریق آن می توان از تراژدی انسانی ازدواج زودهنگام پیشگیری کرد.

ادبیات تحقیق

در طول دهه گذشته تحقیقات قابل توجهی در مورد ازدواج کودکان صورت گرفته است که سعی بر فهم و مبارزه با این پدیده و تحلیل بر خی عوامل موثر در آن و نیز پیامدهایش داشته اند(کلاگمن و همکاران، 1393).

پدیده کودک‌همسری از بطن تحقیقاتی که درباره نقض حقوق زنان انجام شده است از جمله تحقیق پیشین نگارنده[7]، مورد توجه جامعه شناسان و مردم شناسان و محققان قرار گرفته است.

مطالعات مطرح می کنند که هنجارهای اجتماعی و فرهنگی از جمله هنجارهای مربوط به مذهب، بر سنی که از دختران انتظار می رود ازدواج کنند تاثیر می گذارد.

به علاوه، وضعیت اجتماعی، اقتصادی، سطح تحصیلات و زمینه اجتماعی بر احتمال ازدواج زود هنگام یک دختر دخالت دارند. در خصوص بافتاری که در آن خود دختران به شخصه تصمیم به ازدواج می گیرند، اطلاعاتی در دست نیست.

محققان زیادی تلاش کرده اند که فعالانه با مسأله همسران جوان سروکار داشته باشند، با این حال همانطور که یونیسف در گزارش “ازدواج زود هنگام ،همسران خردسال[8]” در سال 1380 مطرح کرد، بنا به پیچیدگی این مسأله، هنوز ازدواج کودکان به عنوان یک مشکل فراگیر به حیات خود ادامه می دهد(یونیسف،1380).

اعلامیه بانک جهانی اختلاف سنی بین زوجین را وجه مشترک بین موارد کودک همسری خواند.

این تفاوت سنی اثر گذاری دختر بر روی شوهرش را از وی سلب کرده و ساختار قدرت در خانه را شکل می دهد که منجر به خشونت خانگی می گردد(بانک جهانی، 1393).

گزارش یونیسف نیز گفتمان خشونت خانگی را تایید کرده و مطرح می کند که شرایط نابسامان خانگی باعث می شود دختران از همسرانشان فرار کنند. عملی که به شدت مذموم بوده و در آسیای جنوبی، به خصوص در کشورهای مسلمان نشین از جمله گناهان بزرگ به حساب می آید.

شماری از این دختران که سعی می کنند از این وصلت های ناخواسته و اجباری فرار کنند، در معرض خشونت های آبرومحورانه قرار می گیرند زیرا به باور مردم از آبرو و عزّت خانواده عدول کرده اند.

خانواده ها درون فرهنگ های خاص خود چنین رفتارهای قبیحی را با بد رفتاری با دختران و در نهایت امر، با قتل ناموسی پاسخ می دهند(یونیسف،1380). قتل های ناموسی در بنگلادش، مصر، اردن، لبنان، پاکستان، ترکیه و سایر نواحی اتفاق می افتد(یونیسف،1379).

صندوق جمعیت سارمان ملل نیز در سال 1392 در گزارشی تحت عنوان ” خیلی زود ازدواج کردن؛ پایان ازدواج کودکان” در خصوص کودک‌همسری نتابج مشابهی را به دست داد(صندوق جمعیت سازمان ملل، 1391).

این گزارش به ترکیبی از علل و اثرات ازدواج زود هنگام کودکان بر مردم نواحی مختلف توجه دارد و این تفاوت ها را بازنمایی کرده و ناهمخوانی های وضعیت اقتصادی مناطق جغرافیایی مختلف را به تصویر می کشد.

پیشینه تحقیق در خصوص ازدواج زود هنگام کودکان، بیشتر رواج این پدیده را در جوامع مسلمان و آسیای جنوبی مورد هدف قرار داده است، اما واقعیت غیر قابل انکار این است که رسوم ازدواج های ناعادلانه، خشونت خانگی و سایر اشکال خشونت بر مبنای جنسیت در بسیاری از جوامع به فراوانی دیده می شوند.

این خشونت ممکن است به لحاظ مقیاس و درجه متغیر باشد اما نوع و ماهیت آن در همه جوامع یکسان است. در جوام ع صنعتی، این خشونت خود را در موسیقی، استهزای زنان، آزار و اذیت جنسی و فشارهای اجتماعی نشان می دهد .

در کشورهای در حال توسعه رسوم خشنی مانند ناقص سازی اندام جنسی زنان و ازدواج زود هنگام کودکان به شکلی قوی تحت عنوان رسم و فرهنگ اعمال و برای توجیه اعمال نفرت انگیز و غیر انسانی بکار گرفته می شوند.

سنت، دشمن دیرینه منزلت و امنیت زنان است و سعی در نگهداشت تسلط مردان و انقیاد زنان دارد. خشونت علیه زنان یک مسأله جهانی است که در تمامی مناطق، کشورها، جوامع و فرهنگ ها با درجات مختلف وجود دارد و بر تمامی زنان فارغ از قومیت، نژاد، طبقه و درآمد اثر می گذارد(احمدی،1395).

تحقیقات متعددی بر این مهم صحه گذاشته اند همانطور که مایر(1374) مطرح می کند

هنجارهای بین المللی مصوب در اعلامیه سازمان ملل بر حقوق بشر، معارض بسیاری از رسوم تبعیض آمیزی است که برای مدت های مدیدی در سیستم قضایی، از جمله در غرب، تثبیت شده اند.

به اعتقاد کاملاسارو، خشونت های بر مبنای جنسیت بخشی از مسائل جهانی اند که با روابط سنتی سلسله مراتبی قدرت بین مردان-زنان و والدین -فرزندان مرتبط است و در بسیاری از جوامعی که این روابط وجود دارند می تواند اتفاق بیفتد(خانوم، 1387).

کاملاساروپ، ژورنالیست نپالی، از اثرات آسیب زای تجربیات یک دختر نوجوان در ازدواج زود هنگام بحث می­کند.

به اعتقاد وی، کم سوادی، بارداری زودرس، مشکلات سلامتی، روابط جنسی اجباری، عدم پذیرش آزادی و توسعه فردی، طلاق زود هنگام و مطرود سازی بیشتر دامن گیر دختران می شود

زیرا آنها هنوز کودک، آسیب پذیر و سلطه پذیر هستند(ساروپ، 1386). ازدواج در سنین بالاتر نه تنها برای خود همسران، بلکه برای نسل بعدی هم سودمند است زیرا به نحوی تضمین آینده ای مساعدتر و سالم تر برای خانواده است.

دیرتر ازدواج کردن به فرد آزادی بیشتری داده و امکان اعلام رضایت دختر برای ازدواج (که او را از تمامی تبعات منفی کودک همسری حفظ می کند)را فراهم می آورد.

گزارش یونیسف، ازدواج در سنین بالاتر را با سطح بالاتر تحصیلات، توانمندی، خوداتکایی و ورود به عرصه نیروی کار رسمی مرتبط اعلام کرد(یونیسف،1390). بانک جهانی نیز مطرح کرد که دیرتر ازدواج کردن و برخورداری از تمامی این مزایا به رفاه بیشتر و مبارزه با فقر در تمامی جوامع منجر می گردد (بانک جهانی، 1395).

درصد قابل توجهی از کودکان و نوجوانان در ایران زیر سن 18 سالگی ازدواج می کنند. در خصوص پدیده کودک همسری در ایران اطلاعات اندکی در دست است.

از آنجا که بسیاری از موارد ازدواج کودکان ثبت نمی شوند، تعیین کمیت رواج این پدیده در ایران دشوار است. آنچه اوضاع را وخیم تر می کند این است که در مناطق روستایی گاهاً تولد نیز ثبت نمی شود و این امر تعیین سن دقیق فرد در زمان ازدواجش را غیر ممکن می سازد.

با این حال شکی نیست که رسم کودک همسری در ایران در سراسر 31 استان آن رواج دارد. مهم است به خاطر داشته باشیم که ازدواج زود هنگام کودکان یک پدیده صرفاً زنانه نیست بلکه ازدواج پسرانِ بسیار جوان در جوامعی که ازدواج زود هنگام به لحاظ اجتماعی مقبول و معمول است را نیز شامل می شود.

آمارهای رسمی و دولتی(سالنامه آماری ثبت احوال ، 1393) نشان از آن دارد که بیش از 7/7 درصد از دختران در تهران و 40 درصد در سیستان وبلوچستان قبل از سن 18 سالگی ازدواج کرده اند.

نرخ ازدواج نوجوانان در مناطق شهری و روستایی به ترتیب 7/13 درصد و6/19 درصد بوده است(مطلبی و همکاران، 1392). طبق آخرین سرشماری در ایران، بالاترین سرشماری در ایران در سال 1394 بالاترین شمار ازدواج ثبت شده، مربوط به زنان 15 الی 19 سال بوده است.

همچنین آخرین همچنین آخرین داده های موجود در مورد فراوانی ازدواج در سال 1394، نشان داد که مجموع ازدواج دختران و پسران زیر 18 سال 287.077 مورد بوده است(254490 دختر 32587 پسر).

با این حال هیچ با این حال هیچ شمار دقیقی برای این پدیده در دسترس نیست، زیرا در بسیاری از مناطق مراسم از دواج در درون خانواده صورت گرفته و رسماً به ثبت نمی رسد.

حداقل 48.580 دختر 10 الی 14 ساله در سال 1390 ازدواج کرده اند که از میان آنها 48.567 نفر تا قبل از رسیدن به 15 سالگی حداقل یک بار بچه دار شده بودند. حدود 40635 مورد ازدواج دختران زیر 15 سال نیز بین اسفند ماه سال 1390 تا اسفند 1391 ثبت شد که در بیش از 8000 موردآن زوج بیشتر از 10 سال از زوجه خردسال بزرگتر بود،

علاوه بر این، در سال 1391 ، حداقل 1.537 مورد ازدواج دختران زیر 10 سال ثبت شده است که در مقابل آمار ازدواج همین گروه سنی در سال قبل (716 مورد) افزایش قابل توجه و چشمگیری است.

تعداد طلا قهای ثبت شده برای دختران زیر 15 سال، به طور مداوم از سال 1391 به بعد افزایش پیدا کرده است. پاسخ دولت به مشکل جاری این بوده که قانون ازدواج اجباری را منع کرده است.

در حالیکه مشکلات روانی و جسمی بی شماری در ازدواج کودکان دختران خردسال را قربانی خویش می کند، زندگی پسران جوان نیز به همین سان در معرض خطر است.

گرچه تجربه چنین مشکلاتی برای پسران دارای گستردگی و میزان کمتری ست، چون ازدواج زود هنگام برای آنها جنبه استثمارگرانه یا آسیب جسمی کمتری نسبت به دختران دارد، در نهایت امر این پدیده برای هر دو جنس غیر قابل قبول می باشد .

پسران پس از ازدواج در سنین پایین، شانس تحصیلات بالاتر را از دست می دهند که نه تنها آنها را از یادگیری مباحث و دروس آکادمیک محروم می کند، بلکه جایی که در آن می توانستند اهمیت احترام به حقوق دختران را بیاموزند را نیز از ایشان می گیرد.

برخی مجبور به ترک تحصیل می شوند تا بتوانند مخارج عروسی، حمایت از والدین ،تامین همسر و فرزندانشان را برآورده کنند. بسیاری از آنها به خاطر انتظارات خانواده و فشارهای اقتصادی مجبور به ازدواج در کودکی می شوند.

علاوه بر اینها، انکار دوران کودکی و نوجوانی، جهش به دوران بزرگسالی در سن کم، اجبار به کار جهت برآورده ساختن نیازهای اقتصادی خانواده، از جمله مهمترین موانع بر سر راه پسران هستند.

آنها به جای پشت سر گذاشتن مراحل نرمال کودکی، به یکباره زیر بار مسئولیت های خانگی، پدری و روابط جنسی قرار می گیرند . داده ها در خصوص شمار پسران متأثر از ازدواج کودکان اندک است و این امر کار ما را در ترسیم نتیجه گیری های معتبر و وضعیت کودک همسری دشوار می کند .

با اینحال اطلاعات در دسترس تاییدگر این واقعیتند که احتمال کمتری می رود پسران یک ناحیه نسبت به دختران همان ناحیه زیر سن 18 سالگی ازدواج کنند در سال 1393، مجموع 32.587 پسر ازدواج کردند و 1.372 مورد در زیر سن 18 سالگی طلاق گرفتند.

شمار کودک مادران در مقایسه با کودک پدران 506 بار افزایش یافته است، که نشان می دهد دختران در فاصله سنی 10 الی 18 سال (یعنی 85 درصد از جمعیت) به ازدواج مردان هجده ساله یا بزرگتر در آمده اند .

تنها 15 درصد از آنها با مردی هم سن و سال خود ازدواج کرده اند .  مسأله طلاق نیز یکی دیگر از مسائل ملازم کودک همسری ست. نرخ طلاق در ایران در این گروه سنی ( 10 الی 18 سال )به طرز قابل توجهی بالاست .

طبق آخرین داده های جمعیت شناختی 21.149 دختر و پسر زیر 18 سال در سال 1393طلاق گرفته اند(احمدی، 1395).

بسیاری از حوزه های قضایی، یک حداقل سنی را برای ازدواج تعیین می کنند، به این معنا که فرد بایست به سن خاصی (معمولاً 18 سال) رسیده تا قانوناً اجازه ازدواج به وی داده شود.

سنی که در آن فرد به لحاظ قانونی میتواند ازدواج کند، با سن رضایت[9] فرق دارد. در دستگاه های قضایی­ای که سن قابلیت ازدواج از سن رضایت به ازدواج پایین تر است،

قوانین معمولاً در مواردی که یکی از زوجین زیر سن رضایت قرار دارد، آن را نادیده می گیرد و قانون سن ازدواج به قانون سن رضایت ارجحیت می یابد. سایر سیستم های قضایی دیگر هم اشکال رابطه جنسی خارج از ازدواج را صرف نظر از سن رد و منع می نمایند[10]

در مواقع بحران های انسانی مانند فجایع طبیعی یا جنگ ها، شمار ازدواج کودکان افزایش می یابد.

ازدواج زود هنگام ضرورتاً یک استراتژی بقای اقتصادی است که به معنای اسیر کردن و تامین خوراک، پوشاک و تحصیلات یک نفر کمتر است. خانواده هایی که در وضعیت مشقت باری هستند، ازدواج کودکان را تنها مکانیسم مقابله با فقر ،کشمکش و خشونت می دانند.

این نکته شایان ذکر است که ازدواج کودکان به فراوانی در 8 کشور که دارای عدم ثبات وضعیت هستند یافت می شود.

این واقعیت، ارتباط و پیوستگی درونی ازدواج زود هنگام کودکان با فقر، کشمکش و خشونت را نشان می دهد[11](لمون،1393). همانطور که فراز و نشیب های اجتماعی مانند خشونت منطقه ای، جنگ و تخاصم، ازدواج کودکان را به سطح دیگری می کشاند، سن کودک بی ربط و بی معنا می شود.

گرچه سن دقیق ازدواج از کشوری به کشور دیگر متغیر است، اما در غرب عمدتاً این سن است که مانع و محدود کننده برقراری روابط جنسی است و حداقل قانونی سنی برای رضایت به رابطه جنسی به حساب می آید.

بعد از رسیدن به این حداقل سن قانونی، روابط جنسی مجاز تلقی می شوند. برخلاف جوامع غربی که در آن سن نقش بازدارنده از روابط جنسی را ایفا می کند، در جوامع اسلامی و عربی، در حالتی که افراد به وصلت یکدیگر در آمده باشند چنین محدودیتی وجود ندارد.

در نتیجه آمیزش جنسی به لحاظ قانونی و فرهنگی در جوامع اسلامی پذیرفته شده، اما در جوامع غربی غیر قانونی و غیر اخلاقی تعریف شده است(الحکم و مک لالین، 1395).

در ایران قبل از انقلاب بر اساس ماده 23 قانون حمایت خانواده (سال 1353) ازدواج زنان قبل از رسیدن به سن 18 سال تمام و ازدواج مردان قبل از اتمام 20 سالگی شان ممنوع بود.

تغییر این سن بعد از انقلاب در ایران رخ داد. تغییرات اولیه آن در دولت موقت شکل گرفت و این ماده با ماده 1041 قانون مدنی تعویض شد. بر اساس ماد ه 1041 از قانون مدنی ایران سن ازدواج برای دختران 13 و برای پسران 15 سالگی اعلام شد.

با این حال همین قانون به دختر اجازه می دهد که ازدواج در زیر سن 13 سالگی و پسران در زیر سن 15 سالگی به شرط رضایت والد یا اجازه دادگاه صورت پذیرد. علاوه بر این اگر قیم کودک(پدر بزرگ یا مادر بزرگ) چنین درخواستی را داشته باشد و دادگاه به این نتیجه برسد که او به قدر کافی بالغ شده است که بتواند ازدواج کند، کودک می تواند حتی در سنین پایین تر نیز ازدواج کند.

بر اساس ماده اصلاحی 1041 در سال های 1360 و 1369، پیوند زناشویی قبل از رسیدن به بزرگسالی ممنوع است.

ماد ه 1041 قانون مدنی در سال 1313 اعلام می کرد که در ایران بر اساس قانون اساسی و مشروعیت قانونی، هیچ ازدواجی بین دختر زیر 15 سال و پسر زیر 18 سال نمی تواند شکل گیرد، مگر اینکه شرایط خاصی در نظر گرفته شود که در آن اعتبار ازدواج توسط یک دادخواه عمومی اعلام شود.

این استثنا برای مواردی که دختر زیر سن 15 سال و پسر زیر سن 18 سال بود. وجود نداشت.

به این معنا که آنها نمی توانستند به هیچ وجهی ازدواج کنند.

قانون جدیدی در سال 1361 وضع شد که به موجب آن سن اولیه ازدواج یا سن بلوغ برای دختران 9 سال و برای پسران 15 سال در نظر گرفته شد که بر این اساس هرگونه اقدام به ازدواج در زیر این سن های اولیه غیر قانونی بود.

نهایی ترین تغییر در قانون مدنی در سال 1381 تصویب شد که بر مبنای آن مشروعیت ازدواج بین دختران و پسران زیر سن تعریف شده بلوغ (13 و 15) با رضایت یک قاضی صالح به عنوان یک شرط تأیید شد[12](احمدی، 1395)

از عوامل دیگر مهم و تاثیر گذار بر کودک‌همسری دین است. بسیاری از ادیان در تعیین سن ازدواج دخیل هستند. دین با قدرت مسلطش به کنترل هنجارها و شکل دادن به فرهنگ یک عامل اثر گذار و چشمگیر برای مردمی است که آن را سرلوحه تصمیمات اساسی شان قرار می دهند.

در برخی جوامع، نیاز های بنیادین مردم و راه های رسیدن  به این نیازها از طریق قوانین و آموزه های دینی تعیین شده است این اصول و آموزه های دینی اغلب حقوق فردی و استقلال شخص را نادیده می گیرند.

قدرت دین به نحوی در نقش والدینی افراد نفوذ کرده که به مالکیت فرزندان توسط والدینشان منجر شده است.

تحت قانون اساسی ایران که بر مبنای قضاوت امامیه است، سنین بین کودکی و بزرگسالی، نوجوانی خوانده می شود(عبادی، 1369) قضّات نخستینِ امامیه بر این باورند که ازدواج برای یک دختر الزامی است و نمی توان قبل از بلوغ آن را شکل داد  با اینحال برخی از قضّات دوره های بعد معتقدند

اگر علایق و میل دختر نابالغ چشم پوشی شود، این زناشویی باطل است با اینحال دول اندکی از جمله عربستان سعودی، یمن و ایران هنوز از قوانین شریعت پیروی می کنند که بر مبنای آن، به محض اینکه کسی به سن بلوغ می رسد، بالغ و عاقل به حساب می آید(احمدی، 1395).

در جمع بندی ادبیات تحقیقات به طور مختصر می توان بیان کرد تحقیقات متعدد بین المللی نشان داده است که ازدواج زیر سن قانونی در کشورهای مختلف دنیا وجود دارد و تابع نظام فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی آن جوامع می باشد.

با وجود این این نوع ازدواج ها در کشورهای آفریقایی و جنوب غرب آسیا بیشتر متداول است. برخی باورهای مذهبی که ازدواج کودکان را مجاز می شمارد زمانی که تبدیل به قوانین رسمی کشوری بشوند این امر را تجدید می کند.

در جنگ ها و نزاع ها در سطوح قومی و قبیله ای تا ملی و بین المللی ازدواج راهی برای برون رفت از وضعیت موجود به ذهن متبادر می شود و تنها چیزی که نادیده گرفته می شود سن قانونی و بلوغ ذهنی کودکان می باشد.

تحصیلات پایین و ترک تحصیل از عواملی است که خود نه تنها عامل ازدواج کودکان است بلکه موجد ترک تحصیل در میان کودک همسران می شود. خانواده های متلاشی و نامنسجم از عوامل دیگری هستند که منجر به ازدواج زودهنگام کودکان می شود.

مسایل اقتصادی و فقر همیشه از مهم ترین فاکتورهایی بوده است که از ازدواج به عنوان یک مبادله اقتصادی یاد کرده است. فقر باعث می شود برخی خانواده دختران خود را در سن کم به ازدواج افرادی غالبا مسن در بیاورند.

بر این مبنا می توان گفت کودک‌همسری متاثر از هنجارهای  فرهنگی، شرایط اجتماعی و عوامل اقتصادی می باشد.

روش تحقیق

روش شناختی به کار گرفته شده در این تحقیق یک روش کیفی در مقیاس کلان بود. جامعه آماری، حجم نمونه، روش نمونه گیری، تعداد مصاحبه‌های تعیین شده برای هر بخش و ناحیه، حتی زمان اختصاص داده شده به هر استان خاص بازتابی از رواج ازدواج زودهنگام کودکان در آن منطقه بوده است.

پرسشنامه بکار گرفته شده در هر منطقه یک نسخه محلی شده و بومی شده از پرسشنامه های پیمایش جمعیتی و سلامت[13] بود، اما بیشتر بخش های آن محقق ساخته بود.

استان ها با تحلیل داده های جمعیت شناسی موجود در خصوص آمارهای ازدواج در یک دهه اخیر انتخاب شدند. فهرست بکار گرفته شده در این مطالعه با انتخاب استان هایی صورت گرفته که بالاترین آمار کودک‌همسری را داشته اند و در طول این ده سال بیشتر از بقیه استانها تکرار شده اند.

بر ان مبنا هفت استان انتخاب شدند:1) خراسان‌رضوی، 2)آذربایجان‌شرقی، 3)خوزستان، 4)سیستان‌وبلوچستان، 5)آذربایجان غربی، 6) هرمزگان و 7)اصفهان.

وسعت نواحی تحت پوشش این مطالعه و ملاحظات مالی و زمانی، بکارگیری نمونه گیری خوشه ای را در کارکردی ساخت. با استفاده از نمونه گیری خوشه ای چند شهر واقع در شمال، جنوب، شرق و غرب هر استان برای پوشش اولین خوشه انتخا شدند. مطابقا چندین روستا از هر شهر جهت قرار گرفتن در خوشه دوم انتخاب شدند.

گویه های ساختار یافته در پرسشنامه با موضوعات زیر آورده شدند: پیش زمینه پاسخگو، ازدواج، تصمیم گیری های ازدواج، باروری زنان ، باروری مردان، نگرش های جنسیتی، مواجهه با پیام های پیش گیرانه ازدواج کودکان، خشونت جنسی زنان، خشونت خانگی مردان.

پرسشنامه بر میزان رواج و علل ازدواج کودکان در مناطق مورد مطالعه تمرکز داشت . پرسشنامه مذکور، تنها در مصاحبه با افراد محلی مورد استفاده قرار گرفت. مطالعه همچنین شامل مصاحبه با مسئولین، شخصیت های حکومتی، دینی و رهبران محلی هم بود

یافته های تحقیق

در این بخش بر نتایج پیمایش بصورت استانی بررسی می شود و ترتیب استانها بر اساس بیشترین فراوانی ازدواج زودهنگام کودکان در ایران در آنها می باشد.

1-­ استان خراسان رضویی

خراسان رضوی و مرکز آن مشهد مقدس پایتخت معنوی ایران از جمله استان های مهم مذهبی در ایران می باشد. این استان ترکیبی از اکثریت شیعه و اقلیت سنی مذهب دارد و افراد مذهبی از ازدواج کودکان حمایت می کنند.

بر این مبنا نقش باورهای اعتقادی و مذهبی در ازدواج کودکان نقش مهمی ایفا می کند. در این استان کودک‌همسری نشئت گرفته از نگاه مرد سالارانه می باشد. عواملی چون مالکیت آب و زمین به منزله عوامل مهمی است که برای دسترسی به آنها ازدواج کودکان صورت می گیرد.

ازدواج ها بیشتر جنبه خانوادگی و طایفه ای دارد و بر مبنای آن پیوند های خانوادگی و قبیله استحکام می یابد. مهریه در صورتی که ازدواج ها از نوع خانوادگی باشد کمتر از غیر از آن است اما عامل مهمی در سن ازدواج می باشد. هر چقدر سن دختران کمتر باشد میزان مهریه بیشتر می باشد.

بررسی نسبت ازدواج زودهنگام کودکان در دهه اخیر در استان حاکی از این است که سهم ازدواج کودکان در مجموع ازدواج های هر ساله، همواره بیش از 35 درصد را نشان می دهد. ازدواج کودکان در این منطقه در دهه اخیر رو به کاهش است اما میزان طلاق کودکان رو به افزایش است. همچنین میانگین ازدواج و طلاق کودکان دختر بیشتر از پسران است.

 

 

 

 

 

میزان طلاق زیر سن 18 سال در دهه گذشته در استان خراسان رضوی
نمودار 2. میزان طلاق زیر سن 18 سال در دهه گذشته در استان خراسان رضوی
میزان ازدواج زیر سن 18 سال در دهه گذشته در استان خراسان رضوی
نمودار1. میزان ازدواج زیر سن 18 سال در دهه گذشته در استان خراسان رضوی

 

تحلیل دقیق هر دوی نمودار های فوق نشانگر این است که ازدواج زود هنگام کودکان تأثیر ژرف تری بر روی دختران دارد تا پسران.

از مهم ترین عوامل موثر در این منطقه در ازدواج کودکان  نگاه مرد سالارانه  و انقیاد زنان از سوی مردان جهت کنترل امیال جنسی آنها است

همچنین فقر، کمبود تحصیلات، اعمال فرهنگی و ناامنی، وجود کودک همسری را تشدید و تقویت می نماید زیرا دختران به اندازه پسران ارزشمند محسوب نشده و به عنوان باری بر دوش خانواده شان دیده می شوند.

شمار زیادی از ازدواج ها در سنین خردسالی به طلاق در سن خردسالی کشیده شده اند.

دخترانی که جوان ازدواج می کنند بیشتر محتمل به طلاق در سنین پایین می باشند.

کودک عروسان همواره فاقد قدرت و وابسته به شوهرانشان هستند. سالانه نرخ های طلاق رو به افزایش نهاده اند و این امر دختران را با مشکلات بیشتر اجتماعی مواجه کرده است؛ مشکلاتی که به عنوان یک کودک بیوه یا کودک مطلقه قادر به دست و پنجه نرم کردن با آن نیستند.

مسئولیت هایی که دختر بچه در تبدیل شدن به همسر، سپس مادر و سپس بیوه به دوش می کشد فاجعه بار است. این دختران در صورتی که شوهرانشان ترکشان کند، بمیرد یا طلاقشان دهد، نسبت به فقر پایدار آسیب پذیرترند.

با این وصف که دختران در ازدواج زود هنگام به طرز قا بل توجهی از شوهرانشان کوچکترند، زودتر هم بیوه شده و با چالش های اقتصادی و اجتماعی به مدت مدیدی از زندگی شان رو به رو خواهند شد.

علاوه بر این چون ازدواج کودکان یک قرارداد اتحاد درون خانواده ای محسوب می شود، شکستن آن –یعنی طلاق- می تواند عواقب جدی ای برای خانواده ها و برای دختر داشته باشد. حتی دخترانی که امکان طلاق گرفتن از شوهر سوءاستفاده گر یا بدرفتار خود را دارند نیز در خطرند زیرا قدرت کسب درآمد، تحصیلات و حمایت مالی اندکی دارند.

نتایج پیمایش در استان خراسان رضوی حاکی از این است که اکثریت پاسخگویان در فاصله سنی 25 الی 30 ساله بودند. در این بازه سنی 82 درصد را زنان و 18 درصد را مر دان تشکیل می دادند که با شیوه نمونه گیری تصادفی انتخاب شده بودند .

2/52 درصد از ایشان هم اکنون ازدواج کرده و 5/42  درصد مجرد و 5 درصد از آن ها مطلقه بودند.

پاسخگویان دامنه متنوعی از ملّیت ها را تشکیل می دادند؛ یعنی فارس( 55 درصد)، ترک ( 35 درصد)، کرد(5درصد) و(5 درصد) افغان بودند. در خراسان رضوی ترک تحصیل  از مهم ترین عواملی  است که بر روی ازدواج کودکان موثر است.

نتایج منفی ملازمِ ازدواج کودکان و ترک تحصیل از مدرسه تأثیر تخریبیِ دومینوای نه تنها برای خود  کودک عروس بلکه بر فرزندانش و در کل، بر تمامی جامعه در بر دارد.

رواج کودک همسری با نرخ های بالای رشد جمعیت، یتیم شدگی بیشتر، و شیوع بیشتر بیماری ها ارتباط مستقیم دارد(فیلد و امبروس، 1387). در این مناطق والدین بویژه پدر خانواده برای ازدواج کودک تصمیم می گیرد و کودک دخالتی  در تصمیم گیری ندارد.

در استان خراسان رضوی 4/52  درصد از تصمیم های ازدواج توسط والدین یا سایر اعضای خانواده به غیر از خود فرد گرفته شده بود. در زمانی که مراسم ازدواج ترتیب داده شده بود 9/42  درصد از افراد تمایل به ازدواج نداشتند.

نتایج نشان داده است که 27 درصد از قربانیان ازدواج زودهنگام هنوز در حال تحصیل هستند و ازدواج دلیل عمده ترک مدرسه برای 45 درصد از افراد بود تا بتوانند کارهای خانه داری و وظایف بچه داری را به انجام برسانند.

اکثریت پاسخگویان تنها تحصیلات ابتدایی داشتند و تنها 10 درصد از آنها این شانس را یافته بودند که تحصیلاتشان را تا کلاس دوازدهم (پایان دبیرستان ) ادامه دهند. در 1/57  درصد از موارد زن قبل از ازدواج به مدرسه می رفته است، و در 1/74 درصد موارد به وی قول ادامه تحصیل پس از ازدواج داده شده بود اما این امر در واقعیت تحقق پیدا نکرد.

درنتیجه ازدواج کودکان سلامت جنسی و باروری دختران خردسال بیش از چیزی تحت تاثیر قرار می گرفت.

جسم دختر بچه ها از لحاظ فیزکی شرایط مناسبی برای زایمان ندارد و  دختر به قدر کافی  بالغ نبوده و در نتیجه هم سلامت مادر و هم سلامت فرزند به خطر می افتد.

97 درصد از نمونه مورد مطالعه در استان خراسان رضوی یکبار زایمان را تجربه کرده اند. دخترانی که قبل از 15 سالگی زایمان کرده بودند تا حدود 88 درصد ریسک دچار شدن به زخم پارگی زایمان  را داشتند که آنها را در مقابل عفونت ها آسیب پذیر می کرد.

درد و عفونتی که در تمام طولی زندگی همراه آنها خواهد بود. دانش در خصوص زخم پارگی زایمان در میان زنان پایین بود.

حتی وقتی با استفاده از اصطلاحات محلّی، توضیحات بیشتری در اختیار آنها قرار گرفت اکثریت زنان حتی کسانی که بیش از 15 بخیه را در حین زایمان داشتند، نمی دانستند که در واقعیت زخم پارگی زایمان را تجربه کرده اند.

به طورکلی نتایج نشان داد  60 درصد پاسخگویان عقیده داشتند که ازدواج زودهنگام کودکان باید متوقف شود و 5/32درصد عقیده داشتند که این امر بستگی به ویژگی بدنی و عقیده شخص دارد.

هیچکدام از پاسخگویان اط لاعی از سن قانونی ازدواج نداشتند . زمان پاسخگویی به این سؤالات آنها می پنداشتند سن قانونی ازدواج 18 سال به بالا است.

اکثریت افراد معتقدند سن 15 سالگی برای ازدواج دختران و 20 سالگی برای ازدواج پسران زود است و بر این باور بودند سن ایده آل برای ازدواج فرزندانشان 20 سالگی است.

6 درصد از زنان گزارش دادند که برخلاف میلشان مورد لمس یک مرد قرار گرفته اند و 9 درصد رابطه جنسی اجباری را تجربه کرده بودند.

2/21 درصد از زنان متأهل بیان کردند که مجبور به رابطه جنسی با شوهرانشان بودند و تعداد کمی از آنها توانایی این را داشتند که با شوهرشان در مورد عدم علاقه به رابطه جنسی بحث و مذاکره کنند زیرا می پنداشتند آمیزش جنسی به طور اجتناب ناپذیری بخشی از وظایف زناشویی آنهاست.

رایج ترین واکنش اساسی به این آمیزش اجباری ناراحتی ( 9/42درصد)، نفرت ( 6/28 درصد) و خشم(6/28 درصد) بود.

نمودار موافقت با نگر شهای جنسیتی در استان خراسان
نمودار موافقت با نگر شهای جنسیتی در استان خراسان

2- استان آذربایجان شرقی

آذربایجان شرقی، با اکثریتی شیعه مذهب و ترک با تسلط زبان آذری از استان های مهم کشور می باشد. آذربایجان شرقی سومین رتبه را در ازدواج دختران 15 تا 19 سال و پنجمین رتبه در ازدواج پسران 15 الی 19 سال، اولین رتبه در ازدواج کلی دختران و پسران 10 الی 14 سال را داراست.

آنچه در مشاهدات ادراک می شود بحث کارکردی اقتصادی ازدواج کودکان به منظور بهبود زندگی و معیشتی خانواده بوده است. همچنین فشار اجتماعی و اینکه ازدواج یکی از عوامل پذیرش اجتماعی می باشد از عوامل موثر بر ازدواج کودکان در این استان بوده است.

اکثراً ازدواج ها توسط خانواده و در درون سیستم خویشاوندی ترتیب داده شده و تمایل خود کودک به هیچ عنوان در نظرگرفته نمی شود.

در دهه اخیر سهم کودک‌همسری هیچ گاه کمتر از 30 درصد ازدواج کلی در تمام سنین نبوده است. در طول دهه گذشته ازدواج کودکان به لحاظ نرخ و فراوانی آمار بالایی را دارا بوده که در سال های اخیر روند نزولی داشته است.

همانطور که نمودار 4 نشان می دهد  به موازات کاهش کودک‌همسری،  طلاق کودکان در حال افزایش است. سالانه شمار بیشتری از کودک عروسان و کودک دامادان ادامه زندگی مشترک را غیر عملی می دانند و در همان سنین پایین طلاق می گیرند.

میزان ازدواج زیر سن 18 سال در دهه گذشته در استان آذربایجان شرقی
نمودار4. میزان ازدواج زیر سن 18 سال در دهه گذشته در استان آذربایجان شرقی
میزان طلاق در سنین زیر 18 سال در استان آذربایجان شرقی
نمودار5. میزان طلاق در سنین زیر 18 سال در استان آذربایجان شرقی

حجم نمونه در استان آذربایجان شرقی به طور تصادفی به 6/64 درصد زن و 4/35 درصد مرد تقسیم شد. محدوده سنی پاسخگویان عموماً 22 تا 28 سال بود. از مهم ترین دلایلی که در جمعیت نمونه مبنی بر علل ترک تحصیل دارای بیشترین فراوانی بود عامل ازدواج کردن بوده است.

یعنی تحصیلات پایین از مهم ترین عواملی است که با کودک‌همسری در این منطقه ارتباط دارد. نقش های زنان محدود به کار خانگی و همسر داری و بچه داری بوده است.

روندی که به طور عمومی در تمامی مناطق مورد بررسی دیده شد این بود که دختران دارای کمترین و پایین ترین سطح دانش در خصوص جسم خودشان بودند. 4/77 درصد از آن ها هیچ گونه اطلاعی از مشکلات سلامتی جنسی و بیماری های زنانه و راه رفع این مشکلات نداشتند.

48 درصد از این زنان هرگز مشکل “پارگی یا زخم زایمان ” را نشنیده بودند در حالی که 4/19 درصد از آن ها در واقع آن را تجربه کرده بودند. اکثریت پاسخگویان در مورد برنامه های بهداشتی و آموزشی زایمان اطلاعات چندانی نداشتند و اطلاعات خود را از خانواده هایشان گرفته اند.

در میان جمعیت نمونه 8/18 ددرصد و 7/41 درصد از پاسخگویان به ترتیب در 18 و 15 سالگی نامزده شده بودند.

مقبولیت ازدواج زود هنگام کودکان تحت شعاع نگرش های جنسیتیِ شدیداً محافظه کارانه ای قرار گرفته است؛ از یک طرف فعالیت های جنسی خارج از ازدواج را منع می کند و از طرف دیگر زنان و دختران را به همراه خانواده هایشان مسئول هر گونه انحراف و تغییر در این هنجار می داند.

تحت چنین شرایطی یک دختر مجرد تهدید ی مداوم برای اعتبار و آبروی خانواده اش به حساب می آید، یا به این خاطر که در یک رابطه عاطفی قرار گرفته است و یا چنین به نظر می رسد که قبل از ازدواج در معرض خشونت و آزار جنسی قرار گیرد ک در هر دوی این حالات به یک اندازه اعتبار و نیکنامی اش لطمه می بیند.

والدین مجبور می شوند که دخترانشان را به محض رسیدن  به سن بلوغ ازدواج دهند زیرا صرف  وجود یک زن یا دختر به لحاظ جنسی فعال ولی مجرد خطری برای یک جامعه مرد سالارانه است که بر تسلّط مطلق مرد و کنترل کامل بر میل جنسی زنانه اصرار دارد.

پاسخگویان همواره اعلام می داشتند که دختری که دیگر یک باکره نیست ارزش خود را در “بازار” ازدواج از دست داده است و قیمتش به سرعت سقوط می کند. بررسی نگرش های جنسیتی در این استان تمایل وافر به کنترل باکرگی زنان را نشان داد(بطور صد درصد).

شمار بسیار اندکی از افراد اعتقاد داشتند که کتک زدن در صورتی که زن مداخله و جرو بحث کند مقبول و معقول است، زیرا این رفتار زن انحراف و تخطی از “حقوق” شوهرش قلمداد می شود.

نمودار موافقت با نگر شهای جنسیتی در آذربایجان شرقی
نمودار موافقت با نگر شهای جنسیتی در آذربایجان شرقی

3- استان خوزستان

استان خوزستان سومین استان هدف در این مطالعه بود. قومیت های مختلفی در این بخش زندگی می کنند، از عرب گرفته تا لر، بختیاری و فارس . اکثریت پاسخگویان دارای مذهب شیعه بوده و به زبان فارسی، عربی یا لری صحبت می کردند.

اقلیم گرمسیری در این ناحیه دلیل بلوغ زودهنگام در بین دختران و پسران است؛ به این معنا که کودکان علیرغم سن بیولوژیکیشان ممکن است به عنوان بزرگسالی در نظر گرفته شوند که برای ازدواج آماده است. در دل این امر ازدواج کودکان ریشه در نابرابری جنسی و این باور دارد که زنان و دختران پایین تر و پست تر از پسران و مردانند.

جبرگرایی جغرافیایی عامل بسیاری از رسوم و هنجارهای اجتماعی مربوط به ازدواج کودکان است. به خاطر شرایط نامساعد آب و هوایی و دمای بالا در طول روز، فعالیت هایی هم چون کشاورزی و باغداری تقریبا غیر ممکن است.

از این رو ساعت کاری خانواده محدود به صبح زود و عصر می باشد، یعنی زمان هایی که دمای هوا مقداری پایین تر می آید. این به معنای نیا ز مبرمبه کارگران بیشتر کارهای یدی در درون خانواده است که نیاز به کودک همسری و ازدواج کودک را تحریک و تشویق می نماید. انقیاد زنان از سوی مردان بسیار محسوس بود.

داده های تحقیق حاکی از آن هستند ازدواج زودهنگام کودکان در استان خوزستان، کاهش سالانه آهسته ای را نشان میدهد. درصد کلی رواج ازدواج کودکان همواره 30 تا 40 درصد از مجموع ازدواج های استان را به خود اختصاص داده است.

ازدواج  دختران زیر 18 سال بسیار بالاتر از میزان ازدواج پسران در همین سن است. اما مانند سایر استان های دیگر، روند کودک‌همسری در خوزستان نیز رو به کاهش است.

همانطور که نمودارها نشان می دهند برخلاف ازدواج زود هنگام که رو به کاهش است، هر ساله شمار بیشتری از کودکان در گوه های سنی زیر 18 سال طلاق می گیرند و کودک بیوه محسوب می شوند.

در اینجا نیز، دوباره این مسئله زنان را بیشتر از مردان قربانی می کند. دختران آسیب پذیر و مطلقه زیر 18 سال بیشتر از پسران خردسال مطلقه دیده می شوند.

میزان ازدواج زیر 18 سال در استان خوزستان
نمودار7. میزان ازدواج زیر 18 سال در استان خوزستان
میزان طلاق زیر 18 سال در استان خوزستان
نمودار8. میزان طلاق زیر 18 سال در استان خوزستان

حجم نمونه در استان خوزستان به طور تصادفی 8/87 درصد زنان و 2/12 درصد مردان را شامل می شد. محدوده سنی آن ها به طور کلی 16 الی 25 سال بود(8/98 درصد).

1/95 درصد افراد متأهل و 9/4درصد مجرد بود. مجموع 98 درصد از ازدواج ها در جایی ثبت نشده بود. در بسیاری از موارد، دختران به همسری مردان بسیار بزرگتر از خودشان درآمده بودند و هیچ اختیاری از خود در خصوص انتخاب همسر نداشتند.

مشاهدات ما گواه بر این است که بیش از نیمی از زنان شوهرانی حداقل 10 سال از خودشان بزرگتر داشتند. مهم ترین دلیل برای ترک تحصیل در این منطقه ازدواج کردن بود(9/43 درصد).

شواهد بر این مبنا ست که دخترانی که زود ازدواج می کنند تحصیلات رسمی شان را کنار گذاشته و باردار می شوند. کار اغلب پاسخگویان کارهای خانگی و فرزند آوری و بچه داری بود(3/68 درصد).

تحمیل عزت خانواده بر شانه های یک دختر به تنهایی به معنای گرفتن شأن و احترام وی است و در واقع آبروی خانواده را تحت شعاع قرار می دهد. باکرگی قبل از ازدواج برای 5/80 درصد از افراد از اهم موارد بود.

فرصت های شغلی و ارتباطش با نقش های جنسی و باروری نشان از آن دارد که شمار معدودی از پاسخگویان باور داشتند که فرصت های برابر بایست به هر دو جنس داده شود تا بتواند شغل مناسبی را بیابند .

78 درصد از پاسخگویان باور داشتند که پسران حق دارند خود شریک زندگی شان را انتخاب نمایند، درحالیکه 5/76 درصد معتقد بودند که دختران نیز باید حق انتخاب داشته باشند. در خصوص قدرت تصمیم گیری، تحلیل جالب توجهی مطرح است.

بر اساس پاسخ هایی که از مردمان خوزستان به دست آمد، 5/58 درصد از شوهران حق انحصاری تصمیم گیری در خصوص مسائل بزرگ خانه و خانواده را داشتند و تنها 5/14درصد از زنان در بخشی از تصمیمات خانه دخالت می نمودند.

با این حال، در تمامی تصمیمات کوچک و محدود خانگی زنان نقش بیشتری نسبت به شوهرانشان داشتند که به ترتیب 6/36 درصد و 7/31درصد به دست آمد.

دخترانِ متأهلِ جوان قدرت کمی در رابطه با شوهرانشان دارند، در نتیجه در مقابل سوءاستفاد ه جنسی بسیار آسیب پذیرند و در معرض ریسک بالای تعرضات جنسی قرار دارند.

بسیاری از این دختران جوان به دام روابط جنسی ای می افتند که آن ها را از حقوق اولیه انسانی شان باز می دارد. دخترانی که قبل از سن 18 سالگی ازدواج کرده اند احتمال بیشتری می رود که اولین تجربه جنسی شان را اجبار آمیز گزارش دهند .

همانطور که یک دختر همسر می شود خیلی زود مجبور به وارد شدن به برهه زندگی جنسی بزرگسالانه می گردد.

در چنین رویکردی یک کودک عروس معمولاً دسترسی اندکی به تحصیلات دارد و از لحاظ جسمی، روانی و عاطفی از آمادگی های لازم برخوردار نیست، مجهز به دانش خاص در مورد بدن خود نبوده و قدرتی برای جستجوی حمایت های اجتماعی و خدمات بهداشتی و سلامتی(اگر موجود باشد) ندارد.

همچنین داده های بدست آمده حاکی از آن است بیشترین خشونت خانگی مردان در استان  خوزستان شامل  داد زدن بر سر زن ( 75 درصد) است و پایین ترین درصد مربوط به ترک خانه ( 25 درصد) می باشد.

نمودار موافقت با نگر شهای جنسیتی در خوزستان
نمودار موافقت با نگر شهای جنسیتی در خوزستان

4- استان سیستان و بلوچستان

این استان با اقلیم بیابانی و خشکش یکی از فقیرترین و محرومترین نواحی ایران است. سیستم اعتقادی غالب تسنن است اما گروهی اقلیت از شیعیان مسلمان نیز در قسمت های شمالی استان زندگی می کنند.

در مجموع آمار مربوط به ازدواج های انجام شده حاکی از این است که استان سیستان و بلوچستان در گروه سنی 15 تا 19 سال در رتبه پنجم قرار دارد.

جنگ و درگیری در منطقه عامل اصلی شکل گیری تاریخ این استان بوده است. این استان به واسطه نبود سیستم تحصیلی مناسب و دیگر حمایت های اجتماعی و امکانات زیرساختی، مشابهات یکدست و یکنواختی را نشان می دهد، به این معنی که تفاوت فاحشی بین مناطق شهری و روستایی دیده نمی شود.

روش رایج زند گی در این سیستم فئودالی و قبیله ای بر خویشاوندی تمرکز دارد و این جمعیت این استان در یک سیستم قبیله ای و طایفه ای زندگی می کنند که در آن رضایت در خصوص ازدواج کودکان فقط تحت تأثیر فرهنگ نیست.

ازینرو این شیوه ازدواج زودهنگام کودکان اثر بزرگی نه تنها بر روی تحصیل دختران بلکه بر رفاه فیزیولوژیکی آنها نیز دارد.

 

کمبود آگاهی، فقر، تبعیض گسترده جنسی بر روی دختران از علل اساسی ای هستند که والدین را وادار به ازدواج دادن دختران و پسرانشان قبل از سن 18 سالگی می کند.

اگرچه نرخ موالید در این استان 64/5 درصد می باشد، اما 12 درصد از مرگ و میر مادران در کل کشور را تشکیل می دهد در این استان کودک‌همسری به قدر رایج است که  به شکل نوعی هنجار در آمده است.

از رسوم و عادت هایی که منجر به شیوع کودک‌همسری در این استان می باشد رسم ناف­بری[14] بوده است که اکثریت پاسخگویان یا خود یا اطرافیانشان آن را تجربه کرده بودند.

داده ها نشان دهنده آن است که ازدواج زود هنگام کودکان در سیستان و بلوچستان در هر سال کمتر از 40 درصد نبوده است. نمودار افزایش کودک‌همسری در ده سال گذشته با چرخشی روبه پایین در سال 1389 تا سال 1393 را نشان می دهد.

این افزایش تدریجی و کاهش ناگهانی برای هر دو جنس از سال 1390 به بعد صادق است.

نرخ طلاق در استان سیستان و بلوچستان در مقایسه با سا یر استان ها، فراوانی و تکرار پایین تری را نشان داده است. زمینه های مذهبی و محرومیت استان همراه با سبک زندگ ی قبیله ای منجر به سطح پایین رواج طلاق در این منطقه شده است. این نرخ در سال های اخیر افزایش یافته است.

میزان ازدواج زیر 18 سال در استان سیستان و بلوچستان
نمودار10. میزان ازدواج زیر 18 سال در استان سیستان و بلوچستان
میزان طلاق سن زیر 18 سال در استان سیستان و بلوچستان
نمودار 11. میزان طلاق سن زیر 18 سال در استان سیستان و بلوچستان

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

از میان پاسخ گویان 3/67 درصد زن و 7/32 درصد مرد، بیشتر در رده سنی 26-32 قرار داشتند. تمامی پاسخ دهندگان ازدواج کرده بوددند و اکثیرت آنها بیان کرده اند که زمانی که نامزد کرده اند زیر 18 سال سن داشتند.

میزان مقبولیت ازدواج کودکان 71 درصد بوده است و بعد ازدواج ترتیب داده شده در رتبه بعدی قرار می گیرد.

مهم ترین عامل ترک تحصیل، ازدواج بوده است. 5/37 درصد پاسخ دهندگان مؤنث قبل از ازدواج مدرسه رفته بودند، و به 75 درصد آن ها قول داده شده بود که پس از ازدواج تحصیلاتشان را ادامه دهند.

دانش زنان در باره مشکلات عمومی بهداشت و موضوعات مامایی و بیماری زنانه به طرز قابل ملاحظه ای پایین بود. داده های تحقیق نشان داده است که 3/27  درصد دچار زخم زایمان را تجربه کرده اند.

بطور کلی 51 درصد از پاسخ دهندگان اعتقاد داشتند که کودک همسری باید ریشه کن شود، در حالی که 7/36  درصد آنها خواستار ادامه آن بودند . همه پاسخگویان(100 درصد آنها) از سن قانونی ازدواج بی اطلاع بودند.

5/26 درصد از افراد سن 15 سالگی را برای ازدواج دختران بسیار پایین می دانستند، و برای پسران به گفته 8/26 درصد پاسخگویان  این سن بین 17 تا 20 بود.

بیشترین  ترین فروانی خشونت علیه زنان در این منطقه شامل داد و فریاد زدن(3/81 درصد) و ترک خانه (6/68 درصد) بوده است. امه نگرش های جنسیتی در این استان شامل  باکرگی دختر قبل از ازدواج و  اینکه پسران حق دارند خودشان همسرشان را انتخاب کنند، می باشد.

توافق با نگرش های جنسیتی در استان سیستان بلوچستان
نمودار 12. توافق با نگرش های جنسیتی در استان سیستان بلوچستان

5- استان آذربایجان غربی پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

برخلاف نام این استان که تسلّط آذری ها را می نمایاند، جمعیت این ناحیه را اکثریت اکراد واقع در شهرهای کرد زبان تشکیل می دهد مردم در شهر های کرد اکثراً سنی مذهب بوده در حالی که در شهر های ترک نشین دین تشیع اکثریت دارد.

استان آذ ربایجان غربی هفتمین رتبه در ازدواج دختران در گروه سنی 10 تا 14 سال و پنجمین رتبه در گروه سنی 15 الی 19 سال را داراست.

در ازدواج زودهنگام پسران در این استان، سومین و چهارمین رتبه در گروه سنی 10 الی 14 سال و 15 الی 19 سال را دارد.

این استان رتبه پنجم و چهارم را در ازدواج کل دختران و پسران در گروه های سنی 10 الی 14 سال و 15 الی 19 سال را داراست.

هنجارهای این منطقه به دلیل بافت متفاوت فرهنگی و قومی متنوع بود. یکی از انواع ازدواج که در برخی از مناطف این استان به شکل نرم و ههنجار در آمده بود، ازدواج ربایشی بود.

فشار اجتماعی برای ازدواج زودهنگام عمده ترین دلیلی بود که نمی گذاشت والدین اجازه دهند که فرزندان خردسالشان مجرد بمانند.

همانطور که مداوماً دیده شد، ازدواج زودهنگام کودکان در بعضی اجتماعات ایران یک سنت پابرجا و با قدمت باقی می ماند که به وسیله فقر، کمبود تحصیلات، فرصت های اقتصادی همچنین رسوم اجتماعی ای که حقوق زنان و دختران را محدود می کنند و استقلال تصمیم گیری فردی شان را از آن ها می گیرد تقویت می­شد.

ازدواج زودهنگام کودکان در درون ساختار مادون بودگی دختران در جامعه شکوفا شده است و در استان آذربایجان غربی، نگرانی های اجتماعی و فشار های جامعه محلی عاملان محرک و تقویت گر کودک همسری بوده اند.

تحصیلات دختران اغلب به علت فقر و باور اینکه درس خواندن و مدرسه منجر به حضور زن می شود و عفت وی از بین می رود از سوی مردان برای دختران ممنوع شده است دختران از تحصیل باز می مانند.

جالب اینکه مادران جوانی که خودشان بازمانده ای از ازدواج زودهنگام کودکان بودند، این میراث را به دختران خودشان با اجازه ندادن وی به ادامه تحصیل و سایر انتخاب های زندگی اش منتقل می کردند.

یک دلیل عمده رایج این است که زنان از روند تصمیم گیری حذف شده اند، که این بر زندگی خودشان، سلامت جنسی و رفاهشان تأثیر گذاشته است. آن ها در جامعه ای زندگی می کنند که جایگاه زن را در درون چهارچوب دیوارهای یک خانه تعریف می کند.

بسیاری از این زنان موافق ازدواج کودکان هستند، زیرا انتخاب دیگری برای آن ها وجود ندارد. کودک همسری تنها چیزی ست که می دانند.

نسبت نرخ ازدواج زودهنگام زیر 18 سالگی به نسبت کل ازدواج های استان در یک مقیاس ده ساله همواره مابین 30 الی 40 درصد بوده است.

نتایج تحلیل داده ها حاکی از آن است که ازدواج زیر 18 سال در استان آذربایجان غربی، با تفاوت عمیقش میان دختران و پسران در بازره ده ساله رو به کاهش است شمار دخترانی که زیر 18 سال ازدواج می کنند به شدت بالاتر از شمار پسران است.

ولی بر اساس نمودر ذیل می توان بیان کرد روند ازدواج کودکان هر چند به کندی رو به کاهش و نزول است. از سوی دیگر افزایش طلاق در میان هر دو جنس بویژه در میان دختران رو به افزایش است.

میزان ازدواج زیر سن 18 سال در استان آذربایجان غربی
نمودار 12. میزان ازدواج زیر سن 18 سال در استان آذربایجان غربی
میزان طلاق زیر سن 18 سال در استان آذربایجان غربی
نمودار 13. میزان طلاق زیر سن 18 سال در استان آذربایجان غربی

روند افزایشی سیر طلاق به معی این است هر ساله شمار بیشتری از کودکان بیوه می شوند. خصوصا زمانی که دختری خردسال با مردی بسیار بزرگتر از خودش ازدواج کرده است این امر دیده می می شود.

داغ اجتماعی و لکه ننگی که طلاق برای فرد به همراه می آورد و موقعیتی که زنان در جامعه دارند، بسیاری از دختران را وادار به تنها زندگی کردن و بزرگ کردن فرزندانشان بدون حمایتی می کند.

پاسخگویان در این استان  در محدوده سنی 19 الی 25 سال قرار دارند که در میان آن ها 70 درصد زن و 30 درصد مرد بودند. 5/62 درصد از پاسخگویان مشغول به کار خانگی و فرزند داری بوده و 4/10 درصد از آن ها شغل آزاد داشتند.

هیچ کدام از پاسخگویان در زمان تحقیق در حال تحصیل نبودند و عمده ترین دلیلشان برای ترک مدرسه، نبود مدارس در نزدیکی روستا بود. در این استان دوری از مدرسه و نبود امکانات تحصیلی عامل ترک تحصیل بوده است.

عدم علاقه و ازدواج کردن در اولویت های دیگر قرار دارد. 8/61 درصد از زنان حداقل یک بار تجربه زایمان داشتند. مسایل آموزشی و بهداشتی از سوی خانواده و برخی کانال های ماهواره ای دریافت شده بود.

میانگین سنی این مادران 17 سال بود. اکثریت ازدواج ها تدارک شده و بدون حضور شخص بوده است(2/79 درصد). برای زنان، میانگین سنی در زمان نامزدی 15 سالگی ( 1/27 درصد) ، 13 و 14 سالگی ( هر دو 5/12 درصد) بود.

اکثر آن ها به ازدواج مردانی درآمده بودند که حداقل 10 سال از خودشان بزرگتر بود. 7/16 درصد افراد بر این باور بودند که 15 سالگی برای ازدواج دختران و 20 سالگی برای ازدواج پسران بسیار زود است و اکثر افراد اظهار داشتند که سن ایده آل برای ازدواج فرزندانشان 20 سالگی ست( 25 درصد).

تجزیه و تحلیل نگرش های جنسیتی با عطف به زنان و نقششان در تصمیم گیری ها حاکی از وجود تفاوت های چشمگیری بو . آسیب پذیری زنان ریشه در زمان نوجوانی شان دارد.

موفقیت های اندک تحصیلی با تبعات بلند مدتش در زمینه امکان اشتغال با ازدواج زودهنگام ادغام می شود. حفظ آبروی خانواده با ازدواج دادن زودهنگام دختران باکره در محوریت سنّت کودک همسری قرار دارد و یافته های ما نیز نشان داد که در این استان باکرگی در ازدواج از اهم موضوعات مورد توجه است.

می توان این نگرش را در شکل زیر دید که 4/85 درصد از افراد به باکرگی پیش از ازدواج باور داشتند.

پاسخگویان موافقت بسیار اندکی با حق دختر در انتخاب شریک زندگی اش نشان دادند (تنها 7 درصد) در حالیکه 75 درصد ایشان این حق را به پسران نسبت می دادند. نقش های جنسی محول شده بدیهی و آشکار می نمود.

از آنجا که ازدواج زودهنگام جایگاه زن را در خانه تعریف می کند و قدرت تصمیم گیری وی را محدود می نماید، زنان مسئول به دوش کشیدن بار کارهای خانگی در نظر گرفته می شوند.

3/81 درصد افراد بر این باور بودند که کارهای خانگی و مراقبت از فرزندان تنها و تنها وظیفه زن می باشد. بیشترین فروانی خشونت علیه زنان در این استان مربوط به بد رفتاری با زنان و داد و فریاد می باشد.

6- استان هرمزگان پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

قومیت های فارس، عرب و بلوچ جمعیت این استان را شکل می دهند. مجاورت این استان با قطر، دبی، عمان و یمن اثری فرهنگی و اقتصادی در این استان داشته است. بخش های جنوبی استان و جزایر آن عمدتاً مسلمانان سنی مذهب، و بخش های شمالی آن را اهل تشیع تشکیل می دهند.

استان هرمزگان رتبه سوم در ازدواج در گروه سنی 10 الی 14 سال را داراست و یکی از محروم ترین استان های ایران با آمار بالای مرگ و میر مادران می باشد. یک اعتقاد رایج در استان هرمزگان مشابه سایر مناطق استوایی، این است که گرما و دما رشد و بلوغ افراد را تسریع می کند.

دختران بر همین اساس سریع تر رشد می کنند و جسماً به قدر کافی بالغ می شوند که در سنین پایین ازدواج کنند.

توجیه اسلامی ازدواج زودهنگام کودکان در این منطقه این است که فرد باید هر چه زودتر تحت چنین شرایطی ازدواج کند.

تحلیل داده های گرد آوری شده نشان می دهد ازدواج کودکان هرگز کمتر از 30 درصد ازدواج های کل استان هرمزگان نبوده است.

براساس نمودارها و همخوان با داده های بدست آمده از دیگر استان ها، استان هرمزگان نیز دارای روند نزولی نرخ ازدواج زودهنگام کودکان می باشد. اما تفاوت های جنسی هنوز بالا  است و بیشترین کودک‌همسری در میان دختران است.

در مقابل درصد های طلاق در استان افزایش یافته است. دختران زیر 18 سال به زنان مطلقه تبدیل شده و این روند هر ساله رو به رشد نهاده است.

میزان ازدواج زیر سن 18 سال در استان هرمزگان
نمودار 15. میزان ازدواج زیر سن 18 سال در استان هرمزگان
میزان طلاق زیر سن 18 سال در استان هرمزگان
نمودار 16. میزان طلاق زیر سن 18 سال در استان هرمزگان

بر اساس داده های گردآوری شده پاسخگویان در محدوده سنی بین 26 تا 29 سال قرار داشتند که در این میان 4/82درصد آنان زن  و 6/17درصد مرد بودند. به طور میانگین سن افراد در زمان اولین نامزدی 18 سال (6/21درصد) و 19 سال (6/19 درصد) بود.

اکثریت زنان با مردان به مراتب بزرگتر از خودشان ازدواج کرده بودند (9/42درصد) و اکثر مردان (6/55درصد) با زنانی ازدواج کرده بودند که تقریباً در یک رده سنی با خودشان قرار داشتند .

2/22 درصد زنان قبل از ازدواج به مدرسه می رفتند و به 44 درصد آن ها قول داده شده بود که پس از ازدواج نیز بتوانند به تحصیلات خود ادامه دهند. نتایج نشان می دهد مهم ترین عامل ترک تحصیل در این استان ازدواج کردن بوده است.

81 درصد زنان حداق یک بار زایمام کرده  بودند. در بیشتر موارد آموزش جنسی از طریق اعضای بزرگ تر خانوده به افراد رسیده بود (1/45 درصد). اکثریت پاسخگویان (3/37 درصد) معتقد بودند که هیچ فایده ای در ازدواج در سنین پایین وجود ندارد.

درحالی که 6/19 درصد پاسخگویان این امر را به عنوان یک عام ل تقویت کننده ارتباطات و پیوندهای خانوادگی می دانستند. بیشترین فروانی خشونت خانگی علیه زنان در این استان شاما آمیزش جنسی اجبار و ترک خانه بوده اسا(60 درصد).

تحلیل نگرش های جنسیتی در استان حاکی از آن است که بالغ بر 80 درصد پاسخگویان در استان هرمزگان باور داشتند که باکرگی پیش از ازدواج برای دختران الزام آور است .

16 درصد اظهار داشتند که کتک زدن زن نیز لازم و ضروری ست. پیمایش نشان داد که 6/70 درصد افراد حق انتخاب همسر را برای پسران قائل بودند، با این حال از این ایده که دختران نیز بتوانند خود شریک زندگی و زمان ازدواجشان را انتخاب کنند حمایت کردند ( 7/62 درصد).

توافق با نگرشهای جنسیتی در هرمزگان
نمودار 17. توافق با نگرشهای جنسیتی در هرمزگان

7- استان اصفهان پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

اکثریت مردم اصفهان  باورهای سنتی خود را حفظ کرده اند و این پایبندی در بیشتر زمینه های اجتماعی استان دیده می­شود. بر مبنای داده های گردآوری شده نرخ کودک‌همسری بصورت سالانه بین 20-40 درصد از ازدواج کل را در برمی گیرد.

یافته ها نماینگر رواج ازدواج زودهنگام کودکان در دهه ی اخیر می باشد. همانطور که ملاحظه می شود نرخ تفاوت بر مبنای جنسیت بدین معنی است که کودک‌همسری در میان دختران بیشتر از پسران است. بررسی ها کاهش نرخ ازدواج کودکان را در بازه ده ساله نشان میدهد.

در مقابل نرخ طلاق نیز در چشم انداز دهه اخیر ترسیم شده است. بدیهی است که نرخ طلاق هر سال تغییر می کند اما نه در یک روند ثابت.

 

میزان ازدواج زیر سن 18 سال در استان اصفهان
نمودار 18. میزان ازدواج زیر سن 18 سال در استان اصفهان
میزان طلاق زیر سن 18 سال در استان اصفهان
نمودار 19. میزان طلاق زیر سن 18 سال در استان اصفهان

اکثریت پاسخگویان اصفهانی در محدوده سنی 25-26 سال بودند که 1/84 درصد آنان را زنان و 9/15 درصد را مردان تشکیل داده بودند که 7/97 درصد آنها متاهل بودند.

یافتهها نشان داد که در زمان تحقیق تنها 3/2درصد پاسخگویان در حال تحصیل بودند و دلیل ترک مدرسه در اکثر نمونه ها ازدواج زودهنگام بود.

اکثریت پاسخگویان مشغول به خانه داری و مراقبت از کودکان ( 5/54 درصد) و شغل آزاد ( 25 درصد) بودند. بیشتر پاسخگویان تحصیلات خود را تا دبستان ادامه داده و تنها 6/13 درصد آنها این فرصت را پیدا کردند که تا کلاس هشتم به مدرسه بروند.

4/51 درصد زنانی حداقل یکبار زایمان داشتند. آموزش مسائل جنسی پاسخگویان  بیشتر با صحبت کردن با افراد بزرگ تر در خوانواده مانند مادران یا خواهران (2/182 درصد) و مشاوران خانواده (7/47درصد) حاصل شده بود.

اکثریت پاسخگویان (4/36درصد) هیچ فایده ای در ازدواج زودهنگام پیدا نمی کردند و جالب اینکه هنوز 2/18درصد آن ها معتقد هستند که این امر میتواند باعث تقویت و تحکیم روابط خانوادگی شود.

خشونت خانگی مردان در دنیا بسیار رایج است، استان اصفهان نیز از این قاعده مستثنی نمیباشد.

بر اساس تجزیه و تحلیل داده های گردآوری شده، رابطه جنسی اجباری با 72 درصد بیشترین فروانی خشونت خانگی مردان علیه زنان را در اصفهان به خود اختصاص داده است. در مورد نگرش جنسی اهم موضوعت به باکرگی زن قبل از ازدواج و انتخاب همسر توسط پسران بوده است.

میزان توافق با نگرشهای جنسیتی در استان اصفهان
نمودار 20. میزان توافق با نگرشهای جنسیتی در استان اصفهان

بحث و نتیجه گیری

ازدواج زودهنگام کودکان یک پدیده جهانی و شناخته شده است که در سال های اخیر آگاهی و شناخت از اثرات مخرب آن توجه تعداد بسیار زیادی از محققان و رهبران دنیا را به خود جلب کرده است.

ضدیت بین المللی و محکومیت ازدواج زودهنگام کودکان وضوح و جهت گیری روشن تری یافته است. بااین حال، آنچه در میان بحث ها و مناظرات ازدواج کودکان ناگفته مانده، سکوت گوش خراش در مورد وقوع و رواج این رسم در ایران است.

در جامعه ایران علی رغم اقدامات و خط مشی­های بسیاری که در این زمینه صورت گرفته، هنوز بسیاری از آن ها ناشناخته و بسیار ی دیگر مسکوت مانده اند. دلایل متعددی برای کودک‌همسری وجود دارد.

یافته های این تحقیق نشان می دهد که دلیل بنیادی اینکه چرا ازدواج زودهنگام کودکان در جامعه سنتی ایران تداوم یافته جهان بینی مردسالارانه می باشد. این همان دلیلی است که کودک همسری را برای نسل ها در فرهنگ ایران باقی گذاشته است.

فقر از دیگر عوامل تاثیر گذار است. زمانی که فقر عامل تعیین کننده گرفتن تصمیمات خانوادگی ست ازدواج زودهنگام کودکان به عنوان راه حلی عملی جهت کاهش مایحتاج مالی خانواده قلمداد می شود.

فقر از راه می رسد و می تواند مانند یک نیروی قدرتمند والدین کودک را وادار کند تا با ازدواج زودهنگام پناهی برای کودکان خود بیابند.

احساس کمبود امنیت محرک کودک همسری ست. ازدواج زودهنگام محافظ و پاسخی به احساس ناامنی ناشی از جنگ و درگیری های داخلی می شود. چنانچه در نتایج تحقیقات دیده شد، در مکانهایی که درگیری های داخلی، جنگ یا کشمکشی وجود داشت ازدواج کودکان دروازه ای به زندگی امن تر برای کودک در نظر گرفته  می شد.

قشربندی اجتماعی خود به ازدواج کودکان شکل می بخشد. قدرت نیروهای اجتماعی که به شدت در اعتقادات و رسوم قدمی جای دارد تلاش می کند تا بر قوانین رسمیِ مشروع تسلط یابد، همان طور که چنین قوانینی بیش ازپیش اعمال می شوند.

زمانی که بین هنجارهای اجتماعی و تفسیرهای دینی تضاد وجود داشته باشد، این دومی است که خود را با اولی تطبیق می دهد. در مورد ازدواج زودهنگام، ننگ اجتماعی از دست دادن آبرو در جامعه و ترس از مطرود شدن به خاطر تبعیت نکردن از هنجارهای اجتماعی علل رواج کودک همسری هستند.

رسوم نامناسب رایج و هنجارهای جنسیتی، فرهنگی و اجتماعی که در جوامع ایرانی وجود دارد، به نگهداشت رسم کودک همسری کمک می کند. در جامعه سنتی که در آن از دست دادن بکارت هنوز یک تابو است، رسوم پیرامون ازدواج و نامزدی، برای جلوگیری از تغییر این تابوها شکل می گیرد.

در ایران دختران از طریق هنجارهای باکرگی و پاک دامنی اجتماعی می شوند. حفاظت ازآنچه به عنوان افتخار دخترانشان شناخته می شود بر مسئولیت والدین به عنوان دفاع از شرایط خانواده و قبیله فشار وارد می کند.

ازدواج دختران جوان به عنوان ابزاری برای کاهش فعالیت های جنسی غلط یا ارشاد آن ها تعریف می شود. در این شرایط داشتن دختر جوان در خانه تهدیدی ست برای آنچه از قبل تابو انگاشته شده، چراکه دختران ممکن است وارد روابط قبل از ازدواج شوند.

این ترس قوی حقوق اولیه دختران برای تحصیل و حقوق اولیه اینکه چه زمانی و با چه کسی ازدواج کنند را از آن ها می گیرد. ازدواج زودهنگام و ترک تحصیل وقایع توأمانی هستند که نقطه پایانی برای فرصت پیشرفت در زندگی دختران خردسال می باشند.

اتفاقی که هم زمان و ملازم با ازدواج کودکان روی می دهد ترک تحصیل از مدرسه است. در یک خانواده فقیر، ارزش ادامه تحصیل دختر مستقیما با چشمداشت بهبود اشتغال و فرصت های کسب درآمد مرتبط است.

درنتیجه سطح های پایین آموزش یا سواد و محدودیت استقلال اقتصادی آسیب پذیری دختران را افزایش داده است. آرزوهای یک دختربچه در حوزه های آموزشی و حرفه ای ممکن است

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

توسط نقش های جنسیتی از پیش تعیین شده که می گوید یک زن محدود به دیوارهای داخلی یک خانه است تعیین شود. سرمایه گذاری بر روی تحصیلات دختران با اقتصاد خانواده های فقیر در تضاد است.

نتایج تحقیق حاکی از آن است که که اثرات ازدواج زودهنگام کودکان، امنیت، پیشرفت و سلامت عاطفی کودکان را به مخاطره می اندازد.

ازدواج زودهنگام حکم به پایان ناگهانی کودکی داده و با بازداشتن کودکان از رشد فیزیولوژیکی و جسمی لازم برای آمادگی ذهن و جسم و فکرشان برای تبدیل شدن به همسرانی بالغ، والدینی آگاه و در کل شهروندانی کنشگر، آنها را با بی رحمی به دنیای بزرگسالی هل می دهد.

ازدواج در سنین کودکی با مسیر طبیعی این رشد تناقض دارد. این دختران جوان نه کودک اند و نه بزرگسال. زیرا مانند یک بزرگسال به نظر می رسند ولی هنوز ازنظر قدرت تصمیم گیری و استقلال درونی دچار کمبود هستند.

ازدواج کودکان هویت آن ها را مخدوش ساخته و ایشان را به غلط بزرگسال می­نامد. زندگی آن ها بدون دنیای مردان لنگ خواهد ماند، دنیایی که آن ها دیگر نه یک دختربچه اند و نه یک زن.

با قرار دادن بچه ها در نقش بزرگسالان، کودک همسری تغییراتی را در نسل های حال و آینده تحمیل می کند، از نظیر بارداری های متعدد، محدودیت دسترسی به تحصیلات و فرصت طلبی های مالی از نسل جوان. تأکید بر گوشه گیری اجتماعی، ترک و بیوگی زودهنگام و به دام افتادن بازماندگان در قواعد و نقش های منسوخ و قدیمی شده است .

تبعیض و ظلم بر مبنای جنسیت به حوزه تفکر گروهی نفوذ کرده و به نسل بعد منتقل می شود. بارداری های ناخواسته دختران را به سمت سطوح بالای استرس های جسمی و روحی سوق می دهد، زیرا بدن و ذهن آن ها برای بارداری آماده نیست .

ازدواج کودکان دروازه ای به زایمان های پرخطر و متعدد است. فشار زیادی به دختر برای اثبات قدرت بارداری و باروری به فامیل، همسر و جامعه وارد می شود، حتی قبل از اینکه او توانایی تکمیل رشد جنسی و جسمی خود را داشته باشد، و حتی پیش از آنکه بلوغ عقلی ، روان شناختی و عاطفی لازم برای بارداری و قبول مسئولیت یک زندگی جدید در ایشان شکل گیرد.

بارداری های مکرر و زودهنگام می تواند باعث جراحات همیشگی و تضعیف کننده سلامت و بقای مادر و بچه شود.

این مطالعه بر اساس یافته های پیمایش، توصیه ها و راهکاری را عرضه می کند. بسیاری از این پیشنهادات برنامه­های موجود ممانعت از ازدواج کودکان را تقویت کرده و تأکید دارند که نگرش های جامع چندوجهی برای مقا بله با مشکل ازدواج کودکان شرط لازم اتخاذ سیاست گذاری ها می باشد.

سن قانونی و تعریف شده برای تحصیلات اجباری هم راستای سن حداقل شده برای تعریف ازدواج باشد. قانون در خصوص سن قانونی ازدواج که در حال حاضر 13 سال برای دختران و 15 سال برای پسران است، نیازمند افزایش به سن 18 سالگی است.

ثبت رسمی تمامی تولدها و ازدواج ها برای انهدام رسم ازدواج در کودکی اجباری است. ثبت احوال یک قدم کلیدی در مواجه با ازدواج زود هنگام کودکان است. زیرا گواهی برای تعیین دقیق سن عروس است.

ثبت دقیق ازدواج ها تنها زمانی ممکن است که ثبت زمانمند و موشکافانه تولدها استوار باشد. نقش دولت بسیار چشمگیر است. دولت باید وجود و ماهیت ازدواج کودکان را به رسمیت شناخته و دارای برنامه پایدار برای جلوگیری از ازدواج زود هنگام کودکان باشد.

حکومت فراهم ساختن منابع مالی کافی از طریق وزارت خانه ها برای کنار آمدن با این پدیده تاریخی، باید مدریت سیاسی مقتدرانه ای را در این خصوص نشان دهد. اهمیت تحصیلات به عنوان ابزار بالا بردن سن ازدواج غیر قابل انکار است.

بدین ترتیب یک سیستم آموزش اجباری و رایگان باید در سراسر کشور دایر گردد. بیشترین تاثیری که از آموزش دختران حاصل می شود این است که می توانند این تفکر که دختران هنوز کادکان مدرسه ای هستند را در جامعه بسط دهد.

راهکار دیگر آموزش عمومی در خصوص ازدواج کودکان و افزایش سواد و آگاهی عمومی یک ضرورت است. کم سوادی هم علت و هم معلول کودک‌همسری است.

افزایش آگاهی زمانی محقق می شود که قدرت تکنولوژی به میدان عمل گذاشته شود، خصوصا با استفاده از کمپین های انبوه رسانه ای و دیگر روش های خلاقانه مانند رادیو، تلویزیون، موبایل و رسانه های دیجیتال برای افزایش آگاهی از حقوق دختران و اثرات ازدواج در کودکی.

سیستم حقوقی و قانونی برای جلوگیری از ازدواج کودکان بسیار ضروری است. افزایش سن ازدواج به 18 سال و حمایت قضایی و قانونی از آن اهمیت بسزایی دارد.

باید تلاش جدی تری از جانب قوه قضایه برای مجازات افرادی که به ازدواج کودکان دست می زنند و کیفر والدینی که فرزندانشان را وادر به ازدواج زودهنگام می کنند، صورت گیرد.

مردان عامل تغییر هستند و آنها تصمیم گیری می کنند. مورد هدف قراردادن پدران، پسران و شوهران در مداخلات ریشه کنی ازدواج زودهنگام موجب می شود آنها بتوانند از وضعیت جنسی و مزایای حمایت و ارزشگذاری زنان و دختران درک درستی بیابند.

رهبران دینی عاملان اصلی تغییر در ایران هستند. و آنها با سرمایه  اجتماعی و سیاسی که دارند ی توانند مقبولیت فرهنگی تاخیر در ازدواج را جا بیندازند. با توجه به تاثیر مذهب در کودک‌همسری، آموزش جامع و مشاوره رهبران مذهبی برای انعکاس و بازتاب پیام پیشگرانه است.

منابع

محمدپور،ع. تقوی، ن(1394). عوامل اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج، فصلنامه مطالعات اجتماعی، سال پنجم، شماره بیستم، صص 53-39.

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

سیار، ث. راهب، غ. اقلیما، م(1391). مقایسه کارکرد خانواده در ازدواج های سنتی و مدرن در زنان متاهل شهر تهران، فصلنامه علمی – پژوهشی رفاه اجتماعی، سال دوازدهم، شماره چهل و هفت، صص 295-281.

احمدی، کامیل(1394). به نام سنت: پژوهشی جامع در باب ختنه زنان در ایران، تهران: نشر شیرازه.

صفوی، ح. مینایی، م(1394). تجربه زیسته دختران نوجوان در نقش همسر، فصلنامه پژوهش زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ششم، شماره اول، صص 106-87.

المو، ب(1386). ازدواج زودهنگام در اتیوپی: علل و عواقب سلامتی. مرکز بین المللی تحقیق برای زنان.

کلاگمن.جی، هانمر. اسن، تویگ.اس، حسن.جی، مک کلیری سلز و سانتاماریا.جی(1393). صدا و آژانس: توانمند سازی زنان و دختران برای موفقیت عموم. واشنگتن دی سی.

یونیسف(1392). بیانیه مشترک در خصوص پایان خشونت علیه زنان و دختران. موجود در: https://www.unicef.org/media/media_68116.html. تاریخ دسترسی(8/10/95)

احمدی، ک(1395). طنین سکوت: پژوهشی جامع درباب ازدواج زودهنگام کودکان در ایران، تهران: نشر شیرازه.

خانوم، ان(1387). ازدواج های اجباری، تجانس خانوادگی و درگیری اجتماع: یادگیری ملی از طریق مطالعه موردی لوتون، برابری در تنوع.

ساروپ، ک(1386). ازدواج کودکان اثرات مخربی بر زنان داد، اخبار نیوزبلید، موجود در :

http://newsblaze.com/thoughts/opinions/early-marriage-has-harmful-effects-on- women_2653/

(تاریخ دسترسی 9/10/1395).

مطلبی، ح. رسولی، ا. بهتاش، ا. حمیدرضا، ع. دستجردی، ع. کاظمی، ب(1392). عوامل موثر بر ازدواج زود هنگام و اجباری در ایران، مجله علمی سلامت عمومی، دوره 1، شماره 5، صص 229-227

الحکم ، ح. مک لالین،ک (1395). ازدواج های مورد بحث: ازدواج و وصلت کودکان در عربستان سعودی، مجله ازدواج و خانواده، موج در : http://dx.doi.org/10.1080/01494929.2016.1157119

عبادی، ش(1369). توجه به حقوق کودکان در ایران،  نشر روشنگران.

احمدی، کامیل(1395). گزارشی از طنین سکوت: پیمای ملی در باب کودک‌همسری در ایران، دستیابی در سایت :

 https://kameelahmady.com/fa/fa/wp-content/uploads/2016/10/Farsi-web1.pdf (تاریخ دسترسی، 1/1/96).

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[1] . محقق مردم شناس و محقق: کامیل احمدی

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[2] .احمدی، کامیل(1394). به نام سنت: پژوهشی جامعه در باب ختنه زنان در ایران، تهران: نشر شیرازه

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[3] . Convention of Rights of the Child

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[4] . UNFPA

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[5] .WHO

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[6].Ahmady, K(2017). An Echo of Silence: A Comprehensive Research Study on Early Child Marriage in Iran

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[7] . به نام سنت: پژوهشی جامعه در باب ختنه زنان در ایران، تهران: نشر شیرازه

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[8] . Early Marriage, Child Spouses

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[9] . سن رضایت به رابطه ی جنسی به سنی اطلاق می شود که در آن فرد به لحاظ قانونی قادر به رضایت به انجام آمیزش جنسی می باشد، یعنی سنِ حداقلی که یک فرد در آن قانونا اجازه ی ورود به روابط جنسی را دارد.

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[10] . https://kameelahmady.com/fa/fa/ecm-in-iran

[11] . نیجر، جمهوری افریقای مرکزی، چاد، بنگلادش، مالی، سودان جنوبی، غنا و مالاوی به عنوان دول شکننده و حساس لیست شده اند که توسط سازمان همکاری اقتصادی و توسعه تعریف شده اند.

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[12] . https://kameelahmady.com/fa/fa/wp-content/uploads/2016/10/Farsi-web1.pdf

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[13] .DHS

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

[14] . این رسم فراگیر به این معناست که دو نوزاد با رضایت والدینشان به نامزدی هم درمی آیند و قرار بر این است زمانی که بزرگ شدند باهم ازدواج کنند.

پژوهشی جامع درباره ازدواج زودهنگام کودکان در ایران

دانلود PDF

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *