خەتەنەی ژنان / خەتەنەی ئافرەتان

پێناسە و پۆلێنبەندی

بەپێی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥)، FGM بریتییە لە لابردنی بەشێک یان تەواوی ئەندامە دەرەکییەکانی زاوزێی مێینە، یان زیانگەیاندنی تر پێیان بۆ مەبەستی ناپزیشکی. هیچ سوودێکی تەندروستی نییە. چوار جۆری سەرەکی هەیە: لابردنی بەشێک یان تەواوی سەری کلیتۆریس یان پێستی داپۆشەرەکەی؛ لابردنی سەری کلیتۆریس و لێوە بچووکەکان لەگەڵ یان بەبێ لێوە گەورەکان؛ تەسککردنەوەی دەمی زێ بە دروستکردنی داپۆشەر؛ و زیانگەیاندنە ناپزیشکییەکانی تر وەک کونکردن یان سووتاندن.

تێڕوانینی خەڵک لەسەر خەتەنەکردنی مێینە

هۆکارەکانی خەتەنە‌کردنی ژنان و کچان لە ئێران و

روژهەڵاتی کوردستان

هەندێک لە بیروباوەڕ، نۆرم، ڕوانگە و سیستەمە سیاسی و ئابوورییەکان هۆکاری بەردەوامیی ئەم نەریتەن.پێشتر لەبارەی باوبوونی خەتەنە‌ لە سەر ئاستی ئێران کۆمەڵێ زانیاری کۆ کرابوونەوە، بەڵام بە لێکدانەوە، شیکاری و قووڵبوونەوە لە سەر پرسی خەتەنە‌کردنی ژنان و کچان لە ئێران بۆمان دەرکەوت کە خەتەنە لە سەر ئاستی هەر چوار پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، کوردستان، کرماشان و هۆرموزگان بوونی هەیە.هەندێک بیروباوەڕ و نۆرم و ڕوانگە و سیستەمی سیاسی و ئابووری سووتەمەنیی بەردەوامیی ئەم نەریتەن.

گرینگیی توێژینەوە لە سەر خەتەنە‌ی ژنان و کچان

دەرەنجامەکانی لێکۆڵینەوە لە سەر ئەم حاڵەتە لە دوو ڕوانگەوە گرینگن: یەکەم ئەوەی کە بۆ لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکانی داهاتوو لە ئێراندا کە زۆریش پێویستن، بناغەیەک دابین دەکا و دووەم ئەوەی کە ئاستی وشیاری سەبارەت بە بەردەوامیی خەتەنە‌ی ژنان و کچان لە ئێران بەرز دەکاتەوە .هەروەها، لە سەر ئاستێکی بەربڵاوتردا، ئەم توێژینەوە ئەو باوەڕە کۆنەی کە خەتەنە تەنیا لە ئەفریقادا سنووردار بۆتەوە پووچەڵ کردووەتەوە و بەڵگەی تەواویشی ئامادە کردووە کە جارێکی دیکە هەرگیز نکۆڵی لە بوونی دیاردەی خەتەنە‌ی ژنان و کچان نەکرێ، چونکە خەتەنە‌ی ژنان و کچان، جگە لە کیشوەری ئەفریقا، لە ڕۆژهەڵاتی ناڤین و بەشێک لە ئاسیا و هەندێک لە پارێزگاکانی ئێرانیشدا بوونی هەیە.

پیاوان لە ژوورێکدا لەسەر فەرش دانیشتوون؛ سینییەکی خیار لە پێشەوە دیارە.

وێنەی بۆنەیەکی کۆمەڵایەتی

ئاشکرابوونی ئەو ڕاستییە، هاوکاریی چالاکوانانی مەدەنیی کۆمەڵگا و کۆمیتەی داکۆکیکاری مافەکانی منداڵانی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دەکا بۆ ئەوەی لەگەڵ سوودمەندان و ئەنجامدەرانی خەتەنە لە وڵاتی ئێراندا گفتوگۆ بکەن و وێڕای بە فەرمی‌ناسینی ئەم دیاردە، بەرەنگاری ببنەوە.بەشداری‌کردن، وەدەستهێنانی متمانە و قبوڵ‌کرانی ئەم بەرنامە لە لایەن دەست‌ڕۆیشتووەکان و لایەنە پەیوەندیدارە خۆجێیەکان (بە هۆی هەستیاریی فەرهەنگیی ئەم بابەتە)بودجەتەرخان‌کردن، دەستنیشان‌کردن و پرۆگرامی پەروەردەیی لە سەر ئاستی نیشتمانی و پارێزگایی کە لە پاڵ دیکەی بابەتەکان، ئاستی وشیاری و تەندروستیی سێکسی سەبارەت بە مەترسییەکانی خەتەنەی ژنانبەرز بکاتەوە.

وێنەی بۆنەیەک لە بابەتی خەتەنەی ژنان و کچان.

ئامارەکان چۆن بخوێنینەوە؟

ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی لە بەڵگەنامەی ٢٠٢٥دا ژمارەی ژن و کچانی زیندوو کە خەتەنە کراون بە زیاتر لە ٢٣٠ ملیۆن دەخەمڵێنێت. ئەمە ژمارەی حاڵەتە نوێکانی ساڵێک نییە.

چارت و ڕووپێوە ناوچەییەکانی ئەم لاپەڕەیە پێویستە لەگەڵ ساڵ، شوێن، تەمەن و شێوازی نموونەوەرگرتنی سەرچاوەکەیان بخوێندرێنەوە. ڕێژەی نموونەیەکی ناوچەیی نابێ وەک ڕێژەی ئێستای هەموو ژنانی کوردستان یان ئێران پێشکەش بکرێت. چارتە کۆنەکان بۆ بەڵگەکردنی توێژینەوەکە پارێزراون.

چارتی ڕەوتی خەتەنەی ژنان و کچان لە هۆرموزگان، ئازەربایجانی ڕۆژاوا، کرماشان و کوردستان، ٢٠٠٩–٢٠١٤.

بەرگی کتێبی «بە ناوی نەریت».

ڕەوتی خەتەنە‌کردنی ژنان و کچان لە ئێران و روژهەڵاتی کوردستان

لە چوارچێوەی ناوچە و ساڵەکانی توێژینەوەی مەیدانیدا، بە پێی چارتی سەرەوە گۆڕانی ڕوانگەی کۆمەڵگا، بەرزبوونەوەی ئاستی وشیاری سەبارەت بە زیانە جەستەیی و سێکسی و دەروونییەکانی خەتەنە‌کردنی ژنان و کچان، کۆچ‌کردنی گوندنشینەکان بەرەو شارەکان، مردنی خەتەنەچییەکان، هۆگرنەبوونی نەوەی گەنج بۆ درێژەدان بەم نەریتە و هەروەها کاریگەریی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و میدیا لە هۆکارەکانی کەمبوونەوەی ڕێژەی خەتەنە‌کردنی ژنان و کچان لەم ساڵانەی ڕابردوو لە ئێران و کوردستان بوون.ڕێژەی خەتەنە‌کردنی ژنان و کچان لە پارێزگای هورمزگان لە چاو سێ پارێزگای دیکە واتە ئازەربایجانی ڕۆژاوا، کوردستان و کرماشان زیاترە. بە گوێرەی داتاکانی توێژینەوەی بە ناوی نەریت، لە زۆربەی گوندەکانی دەوروبەری میناب، بەندەر پەهل، کنگ، لەنگە، گاوبەندی، خەمیر، هورمز، لارک، کیش، قیشم کچان خەتەنە دەکرێن.هەروەها بڕینی بەشێک لە ئەندامی زاوزێی ژنان لە ناوچەی هەورامانی پارێزگای کرماشان، گوند و دێهاتەکانی کامێران، ڕەوانسەر، جوانڕۆ، پاوە، نۆدشە، نەوسوود، شاهۆش بوونی هەبوو. دەرەنجامەکانی ئەم توێژینەوە – کە پێشتر ئاماژەمان پێدا – دەریخست کە ڕێژەی خەتەنەی ژنان لە پارێزگای کوردستان زۆر کەمتر لە پارێزگای کرماشان بووە. لە دەڤەری مەریوان و بەتایبەت لە گوندی گەورەی هەورامان تەخت ڕێژەی خەتەنە‌کردنی ژنان و کچان زۆرە.پڕۆسەی ئەم داپەڕە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا (شارە کوردییەکان) لەگەڵ پارێزگاکانی دیکە فەرقی هەیە. ئەنجامی لێکۆڵینەوە مەیدانییەکان دەریدەخا کە لە هەندێک گوندی ناوچەی موکریان لە ناوەڕاستی پارێزگاکانی کوردستان و ئازەربایجانی ڕۆژاوا ڕێژەیەکی کەمی کچانی سەرووی دە ساڵ خەتەنە کراون. ڕاڤەی هۆکارە کۆمەڵایەتییەکان پێویستی بە بەڵگەی دیاریکراو هەیە؛ نابێ بەرپرسیاریی ئەم دیاردەیە بخرێتە ئەستۆی گرووپێکی نەتەوەیی یان کۆچبەران بە گشتی.ئەگەر بە دوای توێژینەوەی تەواو لە سەر خەتەنە‌کردنی ژنان و کچاندا دەگەڕن دەتوانن کتێبی بە ناوی نەریت و گومانی ڕوو لە گۆڕان بخوێننەوە.