English
Farsi (فارسی)
شوناس و ئەتنیکایەتی
ئەم لاپەڕەیە بەرهەم و توێژینەوەکانی کامیل ئەحمەدی لەبارەی شوناس، ئەتنیکایەتی، زمان و پەیوەندیی نێوان گرووپەکان لە ئێران و کوردستان کۆ دەکاتەوە.
شوناس و ئەتنیکایەتی
شوناس دەتوانێت چەندین لایەنی تاکەکەسی، زمانی، فەرهەنگی، ئایینی و نەتەوەیی هەبێت. ئەندامانی گرووپێک هەموویان یەک ڕوانگە یان یەک ئەزموونیان نییە. زاراوەکانی «ئەتنیک» و «نەتەوە» لە دەقەکان و لە خۆپێناسەکردنی بەشداربوواندا واتای جیاوازیان هەیە؛ پێویستە ئەم جیاوازییە ڕوون بکرێتەوە.
«لە سنوورەوە هەتا سنوور»
ئەم توێژینەوەیە پێنج گرووپی فارس، تورک/ئازەری، کورد، عەرەب و بەلووچ لە ١٣ پارێزگادا دەخاتە بەرباس. چاوپێکەوتنەکان هەست بە یەکسانی و نایەکسانی، بەشداریی سیاسی، دەستگەیشتن بە سەرچاوەکان، زمان و فەرهەنگ دەکۆڵنەوە.
هەستکردن بە نایەکسانییە سیاسی، ئابووری، فەرهەنگی، زمانی و ئایینییەکان لە ناو ئەتنیکەکان.
لە دەقی سەرەتایی ئەم لاپەڕەیەدا هاتووە:
هەروەها ناڕوونییەیەک لە بەکارهێنانی شوناسی ئێسنیکی و شوناسی نەتەوەییدا هەیە و لە ناو هەندێک لە ئێسنیکەکانی وڵاتی ئێراندا پێداگرییەکی زۆر لە سەر بەکارهێنانی وشەی “نەتەوە” لە بری وشەی “ئێسنیک” دەکرێت.
لە بواری ئابووریدا ناوچە پەراوێزییەکان ئیمکانیاتی پێویستیان نییە و باوەڕێک هەیە کە زۆرینەی ئیمکانیاتەکانی ئێران لە پارێزگا ناوەندییەکاندا چڕ بوونەتەوە.لە بەشی فەرهەنگیشدا، ئەو ئێسنیکانەی کە لێکۆڵینەوەیان لە سەر کرا، پێیان وایە کە لە بەڕێوەبردنی مێهرەجان و کۆڕبەندە ناوچەییەکان زۆر ئاستەنگ خراوەتە بەر دەمیان و میدیا نیشتمانی و ناوچەییەکان وەک پێویست ڕێوڕەسمە فەرهەنگییەکانی ئەم ناوچانە ڕووماڵ ناکەن و پیشانی نادەنەوە و لە خزمەت فەرهەنگی ناوچەیی ئێسنیکی ئەواندا نییە.و لە کەرتی پەروەردەدا هیچ کتێبێکی وانەیی بە زمانی دایکی بوونی نییە و منداڵانی کورد، تورک، عەرەب، بەلووچ و هتد ناچارن بە زمانی دووهەم لە قوتابخانەکانی ئێراندا بخوێنن.
گێڕانەوە و پێشنیارەکانی دەقی سەرەتایی
دەقەکانی خوارەوە و درێژەی باسەکەی سەرەوە سەبارەت بە پەروەردە لە لاپەڕەی سەرەتاییەوە بەبێ گۆڕان پارێزراون. هەست و لێکدانەوە و پێشنیاری ئەو دەقە دەگوازنەوە؛ نە سەرژمێریی پۆستە سیاسییەکانن، نە پشتڕاستکردنەوەی سیاسەتی پەروەردەی ئێستا، نە یاسا یان سیاسەتێکی پەسەندکراو. دەربڕینی «لە ئێستادا» پەیوەستە بە کاتی دەقی سەرەتایی، نە بەرواری ئەم پێداچوونەوەیە.
لە ئێستادا هۆکاری سەرەکی و ڕیشەی بنەڕەتیی ناڕەزایەتیی ئێسنیکی لە ئێران هەستکردن بە نایەکسانییە سیاسی، ئابووری، فەرهەنگی، زمانی، ئایینی و …ەکان لە ناو ئێسنیکەکان و هەروەها بەراوردکردنی خۆیان لەگەڵ ئێسنیکەکانی دیکە بەتایبەت فارسی‌زمانەکانە.لە بواری سیاسیشدا کورد، تورک، عەرەب و بەلووچ پێیان وایە کە ئەوان پێگەیەکی ئەوتۆیان لە هەیکەلی سیاسیی ئێراندا نییە و هیچ بەرپرسێکی نەتەوەییەکەیان لە پۆستە کلیلییەکانی وەزارەت، پارێزگار، باڵیۆزخانە و …ەکان دانەمەزراوە.
بە مەبەستی کەم‌کردنەوەی هەڵاواردنە ئێسنیکییەکان دەتوانین ئاماژە بەمانەی خوارەوە بکەین: بڕیاردانی سیاسی و فەرهەنگی لە پێناو پەرەدان بە پەیوەندیی نێوان‌ئێسنیکی لە سەر تەوەری ئاشتەوایی نەتەوەیی، قبووڵکردنی هاوشان‌بوونی شوناسی ئێسنیکی لە پاڵ شوناسی نەتەوەیی لە لایەن سیستمی سیاسییەوە، بەهێزکردنی ئیرادەی نیشتمانی لە پێناو نەهێشتنی کەلێن و جیاکاریی کۆمەڵایەتی و ئێسنیکی، پشتیوانیی یەکسان لە ئێسنیکە جیاوازەکان لە هەمبەر یاساکان و هەروەها سوودمەندبوونی دادپەروەرانە لە ماف و ئەرکەکان و یەکسانی لە بەکارهێنانی نیعمەت و سەرمایە ئابوورییەکانی بەرنامەکانی حکومەت، مافی هەڵبژاردن و دیاریکردنی چارەنووس و دروستکردنی سیستمێکی فیدراڵی، دروستکردنی کەشێکی ئارامی پەروەردەیی بۆ خوێندن بە زمانی دایک، دروستکردنی کەشێکی گونجاو بۆ ناساندنی ئێسنیکەکان و فەرهەنگە هەمەجۆرەکانی ئێران لای گروپە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە، سودوەرگرتن لە پتانسێڵە فرەچەشنەکانی فەرهەنگی ئێسنیکەکان لە پێناو گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و هتد.
ڕوانگەکانی چاوپێکەوتنلەگەڵکراوان دەبێ بە ناوی ئەوان و لە چوارچێوەی توێژینەوەکەدا بخوێندرێنەوە. ئەم نموونەیە سەرژمێریی دانیشتووان نییە و ڕێژەکان نوێنەرایەتیی هەموو ئەندامانی هەر گرووپێک ناکەن.
بەرگی کتێبی «لە سنوورەوە هەتا سنوور».
مەهاباد، میدیا و ئەزموونی گەنجان
کتێبی «سازگاری و خۆڕاگری لە مەهاباد» لە ڕێگەی ئێتنۆگرافیای وێنەییەوە ئەزموونی گەنجان، میدیا و جیاوازییە ڕەگەزییەکان دەکۆڵێتەوە. ئەم کاری مەیدانییە بەڵگەیەکی خۆجێیی و مێژووییە؛ نابێ وەک وەسفی ئێستای هەموو گەنجانی کوردستان بەکار بهێنرێت.
بەرگی کتێبی «سازگاری و خۆڕاگری لە مەهاباد».
گفتوگۆی ماف و یەکسانی
دەقی خوارەوە وەرگێڕانی سۆرانیی مادەی ١٥ی دەستوورە کە لە لاپەڕەی سەرەتایی هاتووە:
“زمان و ڕێنووسی فەرمی و هاوبەشی خەڵکی ئێران فارسییە. بەڵگەنامە، نامەنووسین، دەقی فەرمی و کتێبی دەرسی دەبێ بەم زمان و ڕێنووسە بێ، بەڵام بەکارهێنانی زمانە خۆجێیی و ئێسنیکییەکان لە چاپەمەنی و ڕاگەیاندنە گشتییەکان و فێرکردنی وێژە و ئەدەبیاتیان لە قوتابخانەکاندا لە پاڵ زمانی فارسی ڕێگەپێدراوە.”
بۆ بەراوردکردنی دەق، وەرگێڕانی ئینگلیزیی دەستوور لە کتێبخانەی مافەکانی مرۆڤی زانکۆی مینیسۆتا ببینە. مادەکە باسی بەکارهێنانی زمانە خۆجێییەکان لە چاپەمەنی و میدیادا و فێرکردنی ئەدەبیاتیان لە قوتابخانەکان دەکات؛ دەقی یاسا بە تەنیا چۆنیەتیی جێبەجێکردنی مافەکان ناسەلمێنێت.
نووسەر گرنگی بە ناسینەوەی فرەچەشنی، خوێندن بە زمانی دایک، بەشداری و دەستگەیشتنی دادپەروەرانە بە سەرچاوەکان دەدات. پێشنیارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان ڕوانگەی نووسەرن و نابێ بە پێشبینیی حەتمیی داهاتوو یان بۆچوونی یەکدەستی هەموو گرووپەکان تێ بگەین.
هەروەها ناساندنی فەرهەنگ و مێژوو نابێ ببێتە هۆی بەگشتی‌تاوانبارکردنی نەتەوەیەک یان ئایینێک. بۆ هەر بانگەشەیەکی مێژوویی یان یاسایی، سەرچاوە و کاتی پەیوەندیدار گرنگن.
گەڕان
وتارە زانسیتییەکان
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ناساندنێکی کورت
کامیل ئەحمەدی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. خاوەنی بڕوانامەی ماستەرە لە بواری مرۆڤناسیی کۆمەڵایەتی و ئێتنۆگرافیای وێنەیی لە زانکۆی کێنت لە وڵاتی ئینگلتەرا، و هەروەها خولە پسپۆڕییەکانی سیاسەت لە ڕۆژهەڵاتی ناڤین و شێوازی توێژینەوەی لە زانکۆکانی تری بەریتانیا وەرگرتووە و بە توێژەری بواری نەریتە زیانبەخشەکان ناسراوە. ئەحمەدی سەرپەرشتیار و سەرنووسەری کتێب و کۆمەڵە وتارە توێژینەوەییەکان بە هەر سێ زمانی فارسی و کوردی و ئینگلیزییە. ناوبراو لە ساڵی ٢٠١٧ خەڵاتی “نامووس / شانازیی ڕاستەقینە”ـی لە ڕێکخراوی IKWRO لە زانکۆی یاسای لەندەن بە دەست هێناوە. لە ساڵی ٢٠١٨دا، کامیل ئەحمەدی پلەی یەکەمی بەشی ئەدەبی لە خەڵاتەکانی Global Woman P.E.A.C.E. Foundation بەدەست هێنا. بەشێک لە بەرهەمەکانی بریتین لە: سازگاری و خۆڕاگری لە مەهاباد، ڕوانینێکی دیکە بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (باکوری کوردستان)، بە ناوی نەریت، ماڵێک لەسەر ئاو، زایەڵەی بێدەنگی، تاڵانی منداڵی و….
پرسیارە باوەکان
- ئایا شوناس تەنها یەک لایەنی هەیە؟ نەخێر؛ لایەنە تاکەکەسی، زمانی، فەرهەنگی و نەتەوەییەکان دەتوانن پێکەوە هەبن.
- ئایا ئەم توێژینەوەیە سەرژمێرییە؟ نەخێر؛ دەرەنجامەکان دەبێ لەگەڵ شێوازی نموونەوەرگرتن و سنووری مەیدانی بخوێندرێنەوە.
- پێشنیارەکان هی کێن؟ ڕاڤە و پێشنیاری نووسەرن، نەک بۆچوونی یەکسانی هەموو کەسانی هەر گرووپێک.
شوناس و ئێتنیک لووتکەی ئەو شاخانەن کە پێمان ئێژن لە کوێوە هاتووین و کێێن!
شوناس و ئێتنیکایەتی شتێک نییە کە لێت بسێنرێتەوە یان وازی لێ بهێنیت. ئێمە وەک کورد دەبێ ئەوانە بە بەشێک لە مێژوو و بنەماڵەی خۆمان بزانین و ئەمە بناغەی سەرەکیی ژیانمانە.
شوناس و ئێتنیکایەتی تاکە شتێکە لەو جیهانەدا کە هی تۆیە. بە بێ شوناس ئێمە پازێلێکی ناتەواوین.