ئێتنیکە ئێرانییەکان یان نەتەوەکانی ئێران

ئێتنیکە ئێرانییەکان یان نەتەوەکانی ئێران

ئەم کتێبەی کامیل ئەحمەدی و هاوکارانی، پەیوەندیی شوناسی ئەتنیکی و نەتەوەیی بە دەسەڵاتی سیاسی، نایەکسانی و پێکەوەژیان دەکۆڵێتەوە. بەشداری، زمانی دایکی و پەیوەندیی ناوەند و پەراوێز لە تەوەرە سەرەکییەکانن.

ڕێبازی چۆنایەتی و مەودای توێژینەوە

توێژینەوەی ناسێنراو لە ۱۳ پارێزگا و سەبارەت بە پێنج گرووپی تورک، کورد، بەلووچ، عەرەب و فارس یان فارس‌زمانە. ڕوانگەکە لێکدانەوەیی و چۆنایەتییە و تیۆریی بنەمایی بۆ شیکردنەوەی داتا بەکاردەهێنێت. زۆربەی بەشداربووان پسپۆڕ و نوخبەن و بەشێکی کەمتر کەسانی دیکەی کۆمەڵگان.

ئەم پۆلێنکردن و نموونەیە سەرژمێریی هەموو فرەچەشنیی ئێران یان ڕاپرسیی نوێنەرایەتیکەری هەموو دانیشتووان نییە. ساڵی چاپی ۲۰۲۵ بەخۆکار بەرواری هەموو وتووێژەکان نییە.

فەسڵەکان و پاشکۆ

کتێبەکە چەمک و بنەما تیۆرییەکان؛ پاشخانەی مێژوویی؛ دۆزینەوە مەیدانییە کۆدکراوەکان؛ و دەرەنجام و پێشنیارەکان دەگرێتەوە. پاشکۆکە رووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ی هەتاوی دەکۆڵێتەوە. ئەم بابەتە زیادکراوانە دەبێت لە کاتی کۆکردنەوەی داتای سەرەکی جیا بکرێنەوە.

هەڵاواردن و سیناریۆکانی داهاتوو

نووسەران ئەو سیاسەت و گوتارانە ڕەخنە دەکەن کە بەشداری سنووردار دەکەن یان شوناسەکان دەخەنە پەراوێز. سەقامگیریی کۆمەڵایەتی و لاوازبوونی سەرمایەی کۆمەڵایەتی دوو ئاراستەی شیکاریی کتێبەکەن؛ ئەمانە پێشبینیی حەتمی نین. هەڵسەنگاندنیان پێویستی بە پشکنینی گریمانە، شواهد و دەرفەتی گۆڕانی بارودۆخ هەیە.

ژمارەکان؛ ڕوانگەی بەشداربووانی نموونە

ڕێژەکانی ناساندنی توێژینەوە پەیوەستن بە وەڵامدەران لە هەمان نموونەدا، نە هەموو ئەندامانی گرووپە ئەتنیکییەکان. «ئێلیت» و «گرووپی ئاسایی» دوو پۆلی وەڵامدەری توێژینەوەکەن.

• هەستی هەڵاواردنی ئایینی لە گرووپی ئاساییدا: ۶۰٫۳٪.
• بەپێی ئەنجام و زانیارییە دەستکەوتووەکان، سەتا 85.9ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت و سەتا 63.9 خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەو باوەڕەن کە خوێندن و پەروەردە بە زمانی دایکی مافێکی یاساییە. هەروەها سەتا 14.1ی تاقمی بلیمەت و سەتا 15.7ی خەڵکی ئاسایی نەیاری شەرعییەتی پەروەردە بە زمانی دایکین. ئەمانە بۆچوونی وەڵامدەرانن، نە لێکدانەوەی سەربەخۆی یاسای ئێستا.
• باوەڕ بە بوونی نایەکسانیی سیاسی: ۸۴٫۴٪ و ۸۵٫۵٪ بە ڕیزبەندی بۆ ئێلیت و گرووپی ئاسایی.
• نەبوونی هەلی کار بۆ ئەتنیکەکان لایەنێکی نایەکسانی ئابوورییە کە یەک لە داواکارییە سەرەکییەکانی ئەتنیکەکانە. بەپێی زانیارییە دەستکەوتووەکان، سەتا 89.8ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت و سەتا 81.9ی خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە هەلی کار بەشێوەی دادپەروەرانە لەنێو ئەتنیکەکاندا دابەش نەکراوە و تەنیا سەتا 10.2ی تاقمی بلیمەت و سەتا 8.4ی خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەو باوەڕەن کە لە بواری هەلی کاردا دەرفەتی دادپەروەرانە و یەکسان دراوەتە ئەتنیکەکان.
• باوەڕ بە بوونی نایەکسانیی ئابووری: ۹۰٫۶٪ و ۸۸٪ بە هەمان ڕیزبەندی.
• باوەڕ بە نەبوونی مافی یەکسانی شارومەندی لە گرووپی ئێلیت: ۷۳٫۴٪. داتای ژمارەیی گرووپی ئاسایی لەم بەشەدا بەهۆی جیاوازیی تێگەیشتن لە چەمکەکە لە شیکردنەوە دەرکراوە؛ بەراوردی ڕاستەوخۆی دوو گرووپەکە لێرەدا گونجاو نییە.

لە ناساندنی سەرەتاییی بەرهەمەکەدا هاتووە:

ئەم بەرهەمە، لێکۆڵینه‌وه‌یه‌که‌ سه‌باره‌ت به‌ شوناس، ئێتنیسیتە و نەتەوە له‌سه‌ر ته‌وه‌ری ئاشتی که‌ به‌ ڕوانگه‌یه‌کی خه‌ڵکناسانه‌ له‌ سێزده‌ پارێزگای ئێران ئه‌نجام دراوه‌. ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌ که‌ به شێوازێکی سەرەکی‌ له‌سه‌ر که‌سانی نوخبە و پسپۆڕی گرووپه‌ ئێتنیکی-نەتەوەییەکانی ئێران‌ و تا ڕادەیەکی کەمیش بە گەڕانەوە بۆ که‌سانی ئاسایی و خه‌ڵکی کووچه‌ و کۆڵان ئەنجام دراوە، ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ کە لە ڕوانگەی شرۆڤەگەرایی  و میتۆدناسیی چۆنایەتییەوە، بە میتۆدی تیۆریی بنەمایی (گرۆندد تیۆری)‌  ‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بداته‌وه‌ که‌ ئەتنیک-نەتەوەکان چ تێگه‌یشتنێکیان له‌ خۆیان و شوناسه‌کانی دیکه‌ هه‌یه‌ که‌ لێک جیاوازیان ده‌کاته‌وه‌ و له‌ پێکهاته‌ی سیاسی، ئابووری و کۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆی ئێران چ جێگه‌ و پێگه‌یه‌ک بۆ خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ و بیروڕایان له‌سه‌ر یه‌کگرتن، به‌شداری سیاسی، زمانی زگماکی و ناوه‌ند-په‌راوێز چییه؟

ئەم کتێبە بێجگە لە کورتە بەشەکانی پێش‌وتار، پێشەکی و دەرەنجام، لە چوار فەسڵی سەرەکی و فەسڵێکی پاشکۆ پێکهاتووە. لە پێش‌وتاردا بەستێنی سەرهەڵدانی بابەتە ئێتنیکییەکان لە ئێران و هۆکارە کەسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئاوڕدانەوەی زانستی لەسەریان خراوەنەتە ڕوو و دواتر لە پەنای لێکدانەوەی گشت ڕەهەندە پرسناسانەکانی بابەتی ئێتنیکی لە جێهانی هەنووکەدا، سیمایەکی ڕوونتر لە پێگە و گرنگایەتی دیاردەی ئێتنیکی لە ئێراندا، تێکڕای پرسیارە بنەماییەکان و میتۆدۆلۆژیی توێژینەوەکە روون کراونەتەوە. پێشەکی بەرهەمەکە وێڕای تێڕامانێکی گشتی بەسەر پرسی ئێتنیکی لە جیهاندا، باس لە پێکهاتە و داڕشتەی کتێبەکە و شیکردنەوەی تایبەتمەندییەکانی وەشان (دەقی)ی نوێی ئەم بەرهەمە دەکات. لە فەسڵی یەکەمدا، چەمک و تیۆرییەکانی شوناس، ئێتنیسیتە و نەتەوە وەک چەمکە بنەماییەکانی توێژینەوە تاوتوێ کراون تاکوو بە یارمەتیی تیشک خستنە سەر چەمک و بنەما تیۆرییەکان، بەستێنێکی گونجاوی شیکاری بۆ هەڵسەنگاندنی بابەتەکان بێتە ئاراوە. لە فەسڵی دووهەمدا، وێڕای پێداچوونەوەیەکی پوخت بەسەر مێژووی ئێتنیک-نەتەوەکان لە ئێراندا، ڕابردو، پێگە و دەوری سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری و کەلتوورییان لە مێژووی ئێران بە تایبەت سەردەمی هاوچەرخدا شرۆڤە کراوە. لە کۆتایی ئەم فەسڵەشدا، خوێندنەوەی دیاردەی ئێتنیکی و ئێتنیکی-نەتەوەیی لە ڕوانگەی ئێتنیک‌ناسانی ئێرانەوە، بە شێوازێکی ڕەخنەیی خراوەتە بەر باس و لێکدانەوە. فەسڵی سێیەم کە کرۆکی کتێبەکەیە، باس و شێکردنەوەی دەستکەوتەکانی توێژینەوەی مەیدانیی لەخۆ گرتووە. دراوە و زانیارییە کۆکراوەکانی توێژینەوەی مەیدانی پاش تێپەراندنی قۆناغەکانی کۆددانان و واتابەخشی، بە یارمەتیی شیکاریی ئاماری و هێڵکاری، لە دووتوێی واتا سیاسی، کولتووری، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا، خراوەنەتە بەردەست. فەسڵی چوارەم، لە دەرەنجام و پێشنیارەکان پێکهاتووە، کە تێیدا پاش کۆبەستنێکی گشتیی دەرەنجامەکان، مۆدیلی چەمکیی لێکۆڵینەوەکە داڕێژراوە و لەسەر ئەوبنەما لایەنە جۆراوجۆرەکانی ئێتنیسیتە لە ئێراندا شی کراوەتەوە و ئەو کات ڕێکار و گەڵاڵەکان بە مەبەستی چارەسەرکردنی ئاشتیخوازانەی کێشە و گرفتە ئێتنیکییەکان پێشکەش کراون. فەسڵی کۆتایی، واتا پاشکۆش دەپەرژێتە سەر ئەو  رووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەی کە لە نێوان ساڵانی ١٣٩٨ بۆ ١٤٠١ی هەتاویی گۆڕپانی گشتیی ئێرانیان گرتەوە.

دۆزینەوەکانی تر لە دەقی سەرەتایی

دەقەکانی خوارەوە لە ناساندنی سەرەتاییی کتێبەکە پارێزراون و ڕوانگە و شیکردنەوەی ئەو دەقە دەگوازنەوە. ڕێژەکان پەیوەستن بە وەڵامدەران و چوارچێوەی ئەو توێژینەوەیە؛ نە پێوانەیەکی نوێ یان نوێنەرایەتیکەری هەموو دانیشتووان. وەڵامەکانی دوو گرووپەکە و داتای لابراو نابێت بەبێ بەڵگە یەکسان یان تەواو دابنرێن.

کەواتە لەڕوانگەی تاقمی بلیمەت و ئێلیتەوە، ئەتنیکە ئێرانییەکان بەهۆی ئایین و ئایینزاوە هەڵاواردنیان لەسەر دەکرێ و کەلێنێکی گەورە دەکەوێتە نێوان ئایینزاکان. ئەڵبەت لەڕوانگەی خەڵکی ئاساییشەوە ئەم هەڵاواردنە (سەتا 60.3) پشتڕاست کراوەتەوە.

گرووپە ئەتنیکییەکان لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەڵاواردنیان بەرامبەر دەکرێ و ئەم هەڵاواردنە لە بەشی پۆست و کورسییەکانی وڵاتدا ڕەنگدانەوەیەکی بەرچاوتری هەیە، سەتا 84.4ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت و سەتا 85.5ی خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەوە باوەڕە بوون هەڵاواردن و نابەرامبەری سیاسییان بەرامبەر ئەتنیکەکانی ئێران بوونی هەیە.

هەستکردن بە نایەکسانیی ئابووری لەنێو ئەتنیکەکانی ئێراندا یەک لە لایەن باسکراوەکانی ئەم توێژینەوە پێک دێنێت و بەپێی زانیاری و ئەنجامەکان سەتا 90.6ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت لەسەر ئەو باوەڕەن کە نایەکسانیی ئابووری لە ئارادایە و سەتا 88ی خەڵکی ئاساییش هەمان ڕوانگەیان هەیە و ئەمەش سەلمێنەر و پیشاندەری ئەو ڕاستییەیە کە زۆرینەی هەردوو گرووپەکە دان بە هەبوونی کەلێن و هەڵاواردنی ئابووریی بەرچاو لە ئێراندا دەکەن.

لایەن و بابەتێکی دیکەی ئەم توێژینەوە بریتییە لە ڕێژەی هەستکردن بە هەڵاواردن لەمەڕ مافەکانی شارومەندی-ئەتنیکی کە بەپێی زانیاری و ئەنجامەکانی توێژینەوە، سەتا 73.4ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە مافەکانی شارومەندی بەشێوەی یەکسان و دادپەروەرانە دابەش نەکراون. چونکە زۆرینەی خەڵکی ئاسایی تێگەیشتنێکی ڕوون و تەواویان لەسەر مافی شارومەندی نەبوو لەکاتی شرۆڤەکردنی ئەم چەمکەدا دەرکەوت کە تێگەیشتنی خەڵکی ئاسایی لەو چەمکە لەگەڵ واتا و مەبەستی تەواو و ڕاستەقینەی مافی شارومەندی لێک دوورن، بۆیە زانیاری و داتاکانی ئەم بەشە سڕاونەتەوە.

گێڕانەوە و سیناریۆکانی دەقی سەرەتایی

ئەمە دەقی مێژووییی ناساندنی سەرەتاییی بەرهەمەکەیە؛ وشەکانی «ئێستا» و «کۆتایی سەدەی ١٤» پەیوەستن بە کاتی نووسینی ئەو دەقە، نە بە دۆخی ئەمڕۆ. ئەمانە ڕوانگە و سیناریۆی نووسەرن، نە پێشبینیی پشتڕاستکراوە.

ژیانی فرەئێتنیکی-نەتەوەیی و فرەشوناسی  تایبەتمەندیەکی لەمێژەی کۆمەڵگای ئێرانە. بۆیە هەندێ لە بیرمەندان لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەر شرۆڤەیەکی گشتگر لەسەر کۆمەڵگا فرەئێتنیکییەکان بەبێ ئاوڕدانەوە و تاوتوێکردنی فاکتەری ئێتنیسیتە سەقەت و ناتەواوە. بەپێی گرنگیی هەمیشەیی کۆمەڵگا ئێتنیکییەکان لە سازدان و پتەوکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتیدا، تاوتوێکردنی زانستیی ئێتنیکەکان زیاتر لە ڕابردوو ئاوڕی پێویستی بە شیکردنەوە و توێژینەوەیە.

لێکدانەوە و شیکردنەوەی دەرەنجام و دەسکەوتەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە سەبارەت بە پێگەی ئێتنیکەکان و پرسی ئێتنیکی لە ئێران، وێڕای داننان بە پێوەندی و پێکەوەژیانی مێژوویی ئێتنیکەکان لەم وڵاتەدا، داهاتووی ئێران لە ئاسووی دوو سیناریۆدا وینا دەکات؛ سیناریۆی سەقامگیری کۆمەڵایەتی و سیناریۆی لەناوچوون و ڕووخانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی، کە ئاماژە بە ڕەوتی ڕوو لە زیادبوونی لێکترازانی ئێتنیکی لە ئێراندا دەکات و هۆکاری سەرەکی و خێراکەری ئەم دیاردە بۆ گوتارە ناسیۆنالیستییە باڵادەستەکان و سروشتی سیستەمی سیاسیی دەسەڵات لە ئێراندا دەگەڕێتەوە، کە بە سیاسەتی ئێتنیکی و ئایینی خۆیان، سیمایەک لە شوناسی نیشتمانی و نەتەوەییان نەخشاندووە، کە پەراوێز خستن و سڕینەوەی شوناسی ئێتنیکی و پشتگوێخستنی ماف و شایستەیی گرووپە ئێتنیکەکانی لێ کەوتۆتەوە.

ئەم ڕەوتە لە دەیان ساڵی ڕابردوودا لەژێر دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیکی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامیدا و هاوتەریب لەگەڵ قەیرانە سیاسی و کۆمەڵایەتییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان چڕتر بووەتەوە، هەروەک زۆرێک لە شارەزایانی بواری کۆمەڵگا و سیاسەت هۆشدارییان داوە؛ کە بە درێژەدان بە پرۆسەی ئێستا، داڕمانی کۆڵەکەکانی ژیانی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی ئێران و ئەگەری لەناوچوونی بواری ئاشتەوایی حەتمی دەبێت.

بە لەبەرچاوگرتنی ڕەهەندە یاسایی، پێکهاتەیی و دامەزراوەییەکانی هەڵاواردن و چەوساندنەوەی ئێتنیکی و ئایینزایی لە ئێراندا کە لە ئاستێکی باڵاتردا بەستراوەتەوە بە سروشتی ڕژێمی سیاسیی دەسەڵاتەوە، هەر جۆرە هەوڵ و کردارێک بۆ گۆڕینی ئەو پەیوەندییانە و بەدیهێنان و دابینکردنی مافە ئێتنیکەکان بەگوێرەی بنەماکانی ماڤی مرۆڤ و ئازادییە چەسپاوەکانی نێو ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان، پێویستیان بە گۆڕانکاری لە کۆڵەکەکانی دەسەڵاتی سیاسی وڵاتدا هەیە بەجۆرێک کە بە پشتبەستن بە توانای سیاسی و کۆمەڵایەتی پێکەوەژیان و ئاشتیخوازانە، تێکڕای دوورکەوتنەوە لە توندوتیژی و دوژمنایەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی، بوار بۆ ئەم گۆڕانکارییە دابین بکرێت و گواستنەوەیەکی سەرکەوتوو لە دۆخی قەیراناوی بەرەو بارودۆخێکی لەبار ڕووبدات. لە بارودۆخی ئێستای ئێراندا، بە لەبەرچاوگرتنی هەڵوێستەکانی حکوومەت و پلانە کورتخایەن و مامناوەندەکانی، بەداخەوە کەمترین ئامادەکارییەکان لەبەردەستدا نین و تەنانەت تیشکێکی هیواش بۆ کردنەوەی دەرگاکانی گۆڕانکاری لە لایەن دەسەڵاتەوە نییە، بۆیە بەهۆی کەڵەکەبوونی قەیرانەکان و نەبوونی ئیرادەیەکی عەقڵانی و ستراتیژی لەلایەن رژێمەوە بۆ بەرنگاربوونەوەی، لەم ساڵانەی کۆتایی سەدەی ١٤دا، ئاسۆی ئابووری و سیاسی و کەلتووریی وڵات، زیاتر لە هەر سەدەمێکی‌تر، داهاتوویەکی تەمومژاوی وێنا دەکەن کە داڕووخانی کۆمەڵایەتی، زیادبوونی پرۆسەی ناڕەزایی و ئاژاوە و بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان و سەرهەڵدانی بیرۆکەی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان و تێپەڕاندنی ڕژێمی دەسەڵاتدار سیناریۆی ئەگەری دەبێت.

پرسیارە باوەکان

ئایا ئەمە هەمان «لە سنوورەوە هەتا سنوور»ە؟

بۆ ناسینی وەشانی پێشووی ساڵی ٢٠٢١ی «لە سنوورەوە هەتا سنوور»، لاپەڕەی تایبەتی ئەو وەشانە بخوێنەوە.

بەپێی پێشەکیی وەشانی ئینگلیزیی ٢٠٢٥، لاپەڕەی چاپکراوی ٢٣، ئەم بەرهەمە نووسینەوەیەکی نوێی توێژینەوەی «لە سنوورەوە هەتا سنوور»ە، بە پاشکۆی شیکاریی ڕووداوەکانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٢. پەیوەندیی بەرهەمەکان بە مانای یەکسانیی دەق، پێکهاتە یان ژمارەی لاپەڕەی هەموو وەشانەکان نییە.

ئایا ڕێژەکان نیشتمانیین؟

نەخێر. هەر ڕێژەیەک دەبێت لەگەڵ نموونە، گرووپی وەڵامدەر و پرسیارەکە بخوێندرێتەوە.

وەشانەکان چۆن بەکار بهێنم؟

زمان، شناسنامەی چاپ و ژمارەی لاپەڕەی هەر فایلێک لە لینکەکانی سەرەوە بپشکنە.