لە سنوورەوە هەتا سنوور

لە فەرهەنگی کۆمەڵناسانەدا، شوناس واتە تێگەیشتن و گریمانەی تاک کە لەسەر کێیەتی و چییەتی خۆی بەرامبەر بە تاک و گروپەکانی دیکە پێک دێت و لەڕێگای کارلێک و پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و لە پرۆسەی پێگەیشتنی کۆمەڵایەتیدا گەشە دەکات و ئەمەش بۆتە هۆی جۆراوجۆربوونی گروپە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای مرۆیی لە درێژەی مێژووی مرۆڤایەتیدا و ئەوڕۆ ئەتنیک، نەتەوە و جۆرە گەورە و گچکەکانی کۆمەڵگا کەلتوورییەکان لە جیهاندا دەبینین.

لە سنوورەوە هەتا سنوور؛ شوناس و ئەتنیکایەتی لە ئێران

لە سنوورەوە هەتا سنوور توێژینەوەیەکی گشتگیرە لەسەر شوناس و ئەتنیسیتە لەسەر تەوەری ئاشتی کە لە سێزدە پارێزگای ئێراندا و بە ڕوانگەیەکی مرۆڤناسانەوە ئەنجام دراوە و بەهاوکاری گروپێکی مەیدانیی کارامە و لێزان شیکردنەوە و شرۆڤەی بۆ کراوە و هەوڵ دراوە سەرەڕای تاوتوێکردن و کۆڵینەوەی بابەتی شوناسخوازی لەنێو پێنج گرووپی ئەتنیکیی فارس (یان فارس زمان)، تورک، کورد، بەلووچ و عەرەب (کە ئەڵبەت بەشێک لەم ئەتنیکانە خۆیان وەک نەتەوە پێناسە دەکەن) داواکارییەکانی گرووپە جۆراوجۆرە ئەتنیکییەکان، لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێ و توێژەر لە هەموو بەشەکانی بەرهەمەکەدا هەردوو گێڕانەوەی ئەتنیک و نەتەوەی دەکار هێناوە و ڕوانگەی بێ لایەنانەی خۆی پاراستووە و بەدوور لە دەمارگرژی، هەوڵی داوە وەڵامی پرسیارەکانی توێژینەوەکە بداتەوە کە بریتین لە: تێگەیشتنی ئەتنیکەکان لە خۆیان و غەیرسازی بەو تێگەیشتنە، جێگەوپێگەی ئەتنیکەکان لە پێکهاتەی سیاسی و ئابووری، و ڕوانگەیان لەسەر یەکڕیزی، بەشداریی سیاسی، زمانی دایکی، ناوەند-پەراوێز و ئەوەیکە ئایا ئاقاری ئۆبژەکتیڤ و سۆبژەکتیڤی گونجاو بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی زیاتر لەنێو ئەتنیکەکاندا بوونی هەیە یان نا؟ توێژەر بۆ گەیشتن بە وەڵامی ئەم پرسیارانە شێوازە زانستییەکانی دەکار هێناوە و کەڵکی لە وتووێژی جۆراوجۆر لەگەڵ تاقمی بلیمەت و ئێلیت و خەڵکی ئاسایی وەرگرتووە.

ڕێبازی توێژینەوە و سنووری خوێندنەوەی ئەنجامەکان

داتا لە ڕێگەی وتووێژ لەگەڵ کەسانی بلیمەت و ئێلیت و بەشداربووانی ئاسایی کۆ کراوەتەوە. وتووێژ ئامرازێکی کۆکردنەوەی داتایە؛ شیکردنەوەی بنیاتنراو لەسەر داتا ڕێبازێکی شیکردنەوە و پەرەپێدانی تێگەیشتنی تیۆرییە. لێکۆڵینەوەکە پرسەکانی زمانی دایکی، بەشداریی سیاسی، پەیوەندیی ناوەند و پەراوێز، یەکڕیزی و تێگەیشتن لە سەربەخۆیی زیاتر تاوتوێ دەکات.

ئەنجام و ڕێژەکان پەیوەستن بە بەشداربووان و چوارچێوەی ئەم توێژینەوەیە. نابێت وەک ڕاپرسییەکی نوێ و نوێنەرایەتیکەر بۆ هەموو دانیشتووانی ئێران یان هەموو ئەندامانی هەر گرووپێک بخوێندرێنەوە. بۆ وردەکاریی هەڵبژاردنی نموونە، کاتی کاری مەیدانی و شێوازی شیکردنەوە، دەبێت سەیری وەشانی تەواوی کتێب بکرێت.

دۆزینەوەکان؛ ڕوانگەی بەشداربووانی توێژینەوە

ڕێژەکانی خوارەوە گوزارشت لە وەڵام و تێگەیشتنی بەشداربووان دەکەن؛ بەڵگەی ڕاستەوخۆی ڕێژەی ڕووداوەکان لە کۆمەڵگا یان حوکمێکی یاسایی نین. گرووپی «ئێلیت» و «ئاسایی» پۆلێنکردنی بەکارهاتووی توێژینەوەکەن.

• هەڵاواردنی ئایینی: لە گرووپی بەشداربووانی ئاساییدا، ۶۰٫۳٪ هەستیان بە هەڵاواردن لەسەر بنەمای ئایین یان ئایینزا کردووە.
• پەروەردە بە زمانی دایکی: ۸۵٫۹٪ لە گرووپی ئێلیت و ۶۳٫۹٪ لە گرووپی ئاسایی ئەمەیان بە مافێکی یاسایی زانیوە؛ ۱۴٫۱٪ و ۱۵٫۷٪ بە ڕیزبەندی ڕای پێچەوانەیان هەبووە. ئەمانە ڕای وەڵامدەرانن، نە شیکردنەوەی دۆخی ئێستای یاسا.
• نایەکسانیی سیاسی: ۸۴٫۴٪ لە گرووپی ئێلیت و ۸۵٫۵٪ لە گرووپی ئاسایی باوەڕیان بە بوونی هەڵاواردن و نایەکسانیی سیاسی هەبووە.
• هەلی کار: ۸۹٫۸٪ لە گرووپی ئێلیت و ۸۱٫۹٪ لە گرووپی ئاسایی دابەشکردنی هەلەکانی کاریان بە نادادپەروەرانە زانیوە؛ ۱۰٫۲٪ و ۸٫۴٪ بە ڕیزبەندی باوەڕیان بە دەرفەتی یەکسان هەبووە.
• نایەکسانیی ئابووری: ۹۰٫۶٪ لە گرووپی ئێلیت و ۸۸٪ لە گرووپی ئاسایی ڕایان گەیاندووە کە نایەکسانیی ئابووری هەیە.
• مافەکانی شارومەندی: ۷۳٫۴٪ لە گرووپی ئێلیت دابەشبوونی ئەم مافانەیان بە نایەکسان زانیوە. داتای ژمارەیی گرووپی ئاسایی لەم بەشەدا لە شیکردنەوەکەدا نەهاتووە، چونکە تێگەیشتنەکان لە چەمکی مافی شارومەندی جیاواز بوون؛ بۆیە بەراوردێکی ژمارەیی ڕاستەوخۆی دوو گرووپەکە لەم بابەتەدا گونجاو نییە.

سیناریۆکان؛ ئەگەرە مەرجدارەکان، نە پێشبینیی حەتمی

کتێبەکە دوو ئاراستەی ئەگەری تاوتوێ دەکات: بەهێزبوونی سەقامگیری و هاوپێوەندیی کۆمەڵایەتی، یان لاوازبوونی سەرمایە و متمانەی کۆمەڵایەتی. ئەمانە سیناریۆی شیکاری و مەرجدارن، نە پێشبینییەکی دڵنیایی‌بەخش سەبارەت بە داهاتوو. لە چوارچێوەی ئەم باسەدا، کەمکردنەوەی هەڵاواردن، بەشداریی دادپەروەرانە و ڕێزگرتن لە فرەچەشنیی زمان و شوناس وەک بوارەکانی گفتوگۆ و چاکسازی باس دەکرێن.

دەقی خوارەوە گێڕانەوەی سیناریۆکانی ناساندنی سەرەتاییی کتێبەکەیە؛ نە پێشبینییەکی پشتڕاستکراوە سەبارەت بە دۆخی ئێستا یان داهاتوو.

لەئەنجامدا توێژینەوەی بەردەست، بەپێی ئەنجام و زانیارییە کۆکراوەکان، دوو داهاتووی سەرەکی بۆ ئێران وێنا کردووە: سەقامگیری کۆمەڵایەتی؛ و لەناوچوون و ڕووخانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی. ئەگەر دۆخی ئێستا بەردەوام بێت، سەرمایەی کۆمەڵایەتی کە لەلایەنی جۆراوجۆرەوە قەڵشی بردووە و لاواز بۆتەوە، لە کۆتاییدا دەگاتە ڕووخانی کۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی، کەلتووری و ئایینی، بەڵام داهاتووی دووهەم ئەنجامی دەبێتە سەقامگیریی کۆمەڵایەتی و ئەم سیناریۆ و داهاتووە دەتوانین وەک داهاتووی گونجاو ئاماژەی پێ بدەین کە ئەڵبەت پێدەچێت وەک خەیاڵ بمێنێتەوە و وەک خەونێکی بەدینەهاتوو بمێنێتەوە. ئەگەری بەدیهاتنی داهاتووی دووهەم دەگەڕێتەوە بۆ چاکسازی و ڕیفۆرمی بنەڕەتی (ڕیفۆرمی بنەمایی لە ژێرخان و سەرخانی کۆمەڵگا و ڕیفۆرمی بنەمایی لە بوارەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی، کەلتووری، پەروەردە و تەندروستی) بڕیاری دروست و گونجاو لەلایەن دەسەڵات و ئەتنیکە جۆراوجۆرەکانی نیشتەجێی وڵات و ئەگەر ئەم داهاتووە ببێتە واقیع، “ئێران دەبێتە وڵاتێکی فرەئەتنیک و فرەئایین و ئەم جۆراوجۆربوونەیش دەبێتە سەرچاوە و ئاخێزگەی یەکڕیزیی نەتەوەیی. بڕیارە سیاسی و کەلتوورییەکان بۆ پەرەسەندنی پێوەندییەکانی نێوان ئەتنیکەکان بە تەوەری ئاشتییەوە لەنێوان گەل و دەسەڵاتدا دێنە ئاراوە و سیستەمی سیاسی لەگەڵ قبووڵکردنی هاوشانبوونی شوناسی ئەتنیکی و شوناسی نەتەوەیی، سیستەمی کۆمەڵایەتی پلەوپایەیی و پۆلێنبەندیی شارومەندان لە سیاسەتگوزارییە ناوخۆییەکان ڕەت دەکاتەوە و ئیرادە و خواستی نەتەوەیی بۆ لەناوبردن و چارەسەرکردنی کەلێن و هەڵاواردنەکان پێک دێت.

وەشان و خوێندنەوەی پەیوەندیدار

تێبینیی سەرچاوە و وەشان: پوختەی ئینگلیزیی PDFی سەرەوە ١٠٦ لاپەڕەیە و لە بەشی «A word to the readers» باس لە ١٣ پارێزگا دەکات. ناساندنی وەشانی ئەلیکترۆنیی بەستەرکراو لە Google Play، کە ٤٤٥ لاپەڕەی بۆ تۆمار کراوە، باس لە ١٧ پارێزگا دەکات. ئەم جیاوازییە لە ناساندنی سەرچاوەکاندا هەیە؛ هۆکارەکەی لێرەدا پشتڕاست نەکراوەتەوە. بۆ ئاماژەپێدان، وەشانی بەکارهاتوو دیاری بکەن و ئەم دوو وەسفە بە یەک مەزانن.

ساڵی ۲۰۲۱ی باسکراو لەم لاپەڕەیە ساڵی چاپی کتێبەکەیە، نە بە پێویستی ساڵی کۆکردنەوەی هەموو داتاکان. لینکەکانی سەرەوە وەشانە تەواو و کورتکراوەکان نیشان دەدەن؛ زمانی وەشان و تەواو یان پوختەبوونی فایلەکە بپشکنە. بەپێی پێشەکیی وەشانی ئینگلیزیی «ئەتنیکەکانی ئێران»ی ٢٠٢٥، لاپەڕەی چاپکراوی ٢٣، بەرهەمی دواتر نووسینەوەیەکی نوێی ئەم توێژینەوەیە، بە پاشکۆی ڕووداوەکانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٢. بۆ ئاماژەپێدان، دەق و ژمارەی لاپەڕەی هەمان وەشانی بەکارهاتوو دیاری بکەن.

پرسیارە باوەکان

ئەم کتێبە چی دەکۆڵێتەوە؟

شوناس و پەیوەندیی نێوان گرووپە ئەتنیکییەکان، بەشداری، زمان و ئەزموونی هەڵاواردن لە چوارچێوەی توێژینەوەیەک لە ۱۳ پارێزگای ئێران.

ئایا ڕێژەکان بۆ هەموو ئێران دەگونجێن؟

نەخێر. ڕێژەکان وەڵامی بەشداربووانی ئەم توێژینەوەیەن و نابێت بەبێ پشتگیریی ڕێبازی گشتگیر بکرێن.

ئایا باسی زمانی دایکی ڕاوێژی یاساییە؟

نەخێر. ئەم بەشە ڕوانگەی بەشداربووان دەگوازێتەوە و جێگرەوەی خوێندنەوەی یاسا و سەرچاوە یاساییە نوێکان نییە.

ئایا سیناریۆکان داهاتوو دیاری دەکەن؟

نەخێر. ئەوان ئەگەری مەرجدارن بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان سیاسەت، هەڵاواردن و متمانەی کۆمەڵایەتی.

لە کوێ دەست بە خوێندنەوە بکەم؟

بۆ ناساندنێکی خێرا وەشانی پوختە بخوێنەوە؛ بۆ پشکنینی ڕێباز، داتا و سەرچاوەکان بگەڕێوە بۆ وەشانی تەواوی کتێب.