English
Farsi (فارسی)
وتار، کتێب و توێژینەوەی مەیدانی سەبارەت بە کاری منداڵان، چەوساندنەوە و بارودۆخی ژیانی منداڵان.
منداڵی کار
ئەم لاپەڕەیە کتێب، وتار و بەرهەمە وێنەییەکانی کامیل ئەحمەدی و هاوکارەکانی سەبارەت بە کاری منداڵان و چەوساندنەوە کۆ دەکاتەوە.
کاری منداڵان چییە؟
بەپێی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کار (ILO)، هەموو چالاکییەکی منداڵ بە «کاری منداڵان» دانانرێت. تەمەن، جۆری کار، کاتژمێرەکان، مەترسی و کاریگەری لەسەر تەندروستی، گەشە و خوێندن گرنگن. نابێ کاری گونجاو بە تەمەن و بێ‌زیان لەگەڵ چەوساندنەوە یەکسان بکرێت.
«ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی»
ئەم توێژینەوەیە جۆرەکانی کاری منداڵان لە تاران و دەوروبەری، لە کارگە و دووکان و سەرشەقامەوە تا کاری ناوماڵ و زبڵگەڕی، تاوتوێ دەکات. شێوازی داتابنیات بەکار هاتووە و ڕوانگەی منداڵان، خێزان، خاوەنکار، چالاکوان و پسپۆڕان لە شیکارییەکەدا گرنگن.
منداڵانی کار لە بازاڕی تاران.
«تاڵانی منداڵی» و زبڵگەڕی
ئەم کتێبە بە شێوەی تایبەت زبڵگەڕیی منداڵان لە تاران دەکۆڵێتەوە. ئەزموونی کۆچ، هەژاری، بازاڕی کاری نافەرمی و پەیوەندییەکانی چەوساندنەوە لە تەوەرەکانیەتی. کۆچبەربوون یان نەتەوە بەخۆیان پاساو یان تاوانێک نین؛ سەرنج لەسەر بارودۆخی کار و پاراستنی مافەکانی منداڵە.
منداڵانی کار لە چوارڕێیانێکی تاران.
گێڕانەوەکانی دەقی سەرەتاییی لاپەڕەکە
دەقەکانی خوارەوە لە لاپەڕەی سەرەتاییەوە وەرگیراون؛ گێڕانەوەی ئەو دەقەن، نە ئامارێکی نوێ یان پشتڕاستکردنەوەی دۆخی ئێستا.
شێوازی توێژینەوە و جۆرەکانی کار لە دەقی سەرەتایی
ئەم باسەی شێواز و پۆلێنکردنی کار لە دەقی سەرەتاییی لاپەڕەکەوە بەبێ گۆڕان پارێزراوە. ژمارەی جۆرەکانی کار و بگۆڕەکان تایبەتن بە چوارچێوەی ئەو توێژینەوەیە؛ ئاماری نوێنەرایەتیکەر بۆ هەموو ئێران یان کوردستان نین.
ئەم توێژینەوە لە سەر تەوەری جۆرە جیاوازەکانی کاری منداڵان، لەوانە کاری سەرشەقام و دەستفرۆشی، کارکردن لە کارگەی بەرهەمهێنان، کارکردن لە کارواش، شاگردی لە دوکان، زبڵگەڕی، کارکردن لە کارگەی ژێرزەمینی، کاری ناوماڵ، کارکردن لە ماڵەوە، کارکردن لە کورەخانە خشت‌پێژییەکان و …، بە شێوازی داتابنیات (GT) ئەنجام دراوە.لە توێژینەوەی بەڕێز کامیل ئەحمەدی، هۆکارە جۆراوجۆرەکانی کارکردنی منداڵان لە هەر یەک لە پیشەکان تاوتوێ کراوە و بگۆڕەکانی ڕەگەز و نەتەوە و تەمەن بە جیا لە بیست و دوو جۆری ئیشی منداڵاندا شرۆڤە و شی کراوەتەوە.مەترسییەکانی کاری منداڵان یەکێک لە بابەتە گرینگەکانی ئەم توێژینەوەیە کە بە گوێرەی جۆری کار و بارودۆخی تەمەن و هۆکاری جۆراوجۆری دیکە، دەبێتە هۆی ئەوەی کە خەستیی خەسارەتە جیاوازەکان زیاتر بن.
ڕوانگەکانی بەشداربووانی توێژینەوە
خاڵێکی تری ئەم توێژینەوە ئەوەیە کە هەوڵ دراوە کە کاری منداڵ لە ڕوانگەی هەموو راپەڕێنەرە کلیلییەکان، واتە منداڵان خۆیان و دایک و باوکیان، خاوەنکاران، چالاکوانان و شارەزایانی بواری منداڵی، هەروەها بەرپرسانی حکومی لە ڕێکخراو و ئۆرگانەکانی پەیوەست بە بواری کاری منداڵان (وەکوو شارەوانی و بێهزیستی و هێزی ئینتزامی) شیکاری و شرۆڤە بکرێن.
باکووری کوردستان
منداڵان لەم پارچەدا دەچنە ناو پرۆسەی کارەوە و کاری وەکوو دەستفرۆشی، واکس‌لێدان و سڕینی شووشەی ئۆتۆمبێل دەکەن.
ڕۆژاوای کوردستان
منداڵانی کار لەم پارچەی کوردستان لە ڕۆژاوا یان لە هەرێمی کوردستان یان لە باکووری کوردستان و تورکیا کار دەکەن. منداڵانی کوردی ڕۆژاوای کوردستان لە کەمپەکانی پەنابەران لە دەڤەری دهۆک و زاخۆ لە هەرێمی کوردستان و یان بە هۆی ئاوارەبوون لە شارەکانی دیکەی سووریا وەکوو حەلەب و دیمەشق خەریکی کاری تاقەت‌پڕووکێن و سەرشەقامی وەکوو دەستفرۆشین و یان لە کێڵگەی زەیتون و هتد کار دەکەن.
هەرێمی کوردستان؛ ئاماری مێژوویی و سەرچاوەکان
بەپێی ڕاپۆرتی ڕووداو لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ کە دەگەڕێتەوە بۆ ئاماری ٢٠٢٢ی منداڵپارێزی کوردستان، ژمارەی ڕاپۆرتکراوی منداڵانی کارکەر لە بازاڕ و شەقامەکان ١٢٤٨ بووە، بە دابەشبوونی خوارەوە:
| پارێزگا | ژمارەی ڕاپۆرتکراو بۆ ٢٠٢٢ |
|---|---|
| دهۆک | ٥٦٠ |
| هەولێر | ٥٠٨ |
| سلێمانی | ١٨٠ |
| هەڵەبجە | ٠ |
ئەمە ئاماری ڕاپۆرتکراوی ئەو ماوە و ئەو چوارچێوەی تۆمارکردنەیە، نە سەرژمێرییەکی گشتگیر بۆ هەموو جۆرەکانی کاری منداڵان یان ئاماری ئەمڕۆ. تۆمارکردنی سفر لە هەڵەبجە بەخۆی نەبوونی هەموو حاڵەتەکان یان نەبوونی هەلی کار ناسەلمێنێت.
لە ڕاپۆرتی ڕووداو بە بەرواری بڵاوکردنەوەی ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، نوعمان عەبدولڕەحمان، ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەریی منداڵپارێزی کوردستان، ئەم ڕوانگەیەی گەیاندووە کە لە دەقی سەرەتاییی ئەم لاپەڕەیەشدا هاتووە:
“زۆرینەیان ئاوارە یان پەنابەرن، بەشێکیشیان لە کۆچەرییەکانن؛ بەگشتی 92%یان خەڵکی دەرەوەی هەرێمی کوردستانن”
ئەم ڕێژەیە وتەی ڕاپۆرتکراوی ئەو سەرچاوەیەیە؛ داتای خام و بنەمای حیسابکردنەکە لێرەدا بە سەربەخۆیی نەسەلمێنراون. «دەرەوەی هەرێمی کوردستان» هاوتای «دەرەوەی عێراق» نییە و نابێت بە ڕێژەی بیانییەکان یان هەموو منداڵانی کار بگشتێنرێت.
سنووری دەرەنجام و ئامار
دەرەنجامەکانی توێژینەوەی تاران نابێ بەبێ بەڵگە بۆ هەموو ئێران یان کوردستان گشتگیر بکرێن. ژمارەی منداڵانی تۆمارکراو لە خزمەتگوزارییەک، خەماڵندنی ناوچەیی و ڕێژەی نموونەی چاوپێکەوتن یەک پێوەر نین. هەر ژمارەیەک دەبێ لەگەڵ ساڵ، ناوچە، گرووپی تەمەنی و سەرچاوەکەی بخوێندرێتەوە.
هۆکارەکان و پشتیوانی
توێژینەوەکان هەژاری، بێکاریی گەورەساڵان، کۆچ، دەستگەیشتن بە خوێندن و خزمەتگوزاری و بارودۆخی بازاڕی کار تاوتوێ دەکەن. نابێ ئەم هۆکارانە بۆ تاوانبارکردنی منداڵان، هەموو خێزانەکان یان نەتەوەیەک بەکار بهێنرێن. پاراستنی منداڵ، بەردەوامیی خوێندن و پشتیوانیی خێزانەکان لە تەوەرەکانی پێشنیارەکانن.
کاری منداڵان لە کێڵگەی برنج لە باکووری ئێران.
بەرگی کتێبی «ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی».
گەڕان
وتارە زانسیتییەکان
- ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی
- زەمینە و لێکەوتەکانی زبڵگەڕی – توێژینەوەیەک سەبارەت به زبڵگەڕیی منداڵان له شاری تاران و دەوروبەری
- خەسارەتەکانی سەر منداڵانی کار لە ئێران – بە ئاوڕدانەوە لە بۆچوونە کۆمەڵایەتی – کەلتوورییەکان
- جیاوازییە جێندەرییەکانی کاری منداڵان: پێداچوونەوەیەکی سیستماتیک بە هۆکار، جۆر، تایبەتمەندی و لێکەوتەکان
- شوێن‌پێی چەوساندنەوه له جیهانی منداڵی توێژینەویەکی گشتگیر له سەر جۆرەکانی کاری منداڵان له ئێران
- توێژینەویەکی گشتگیر له سەر جۆرەکانی کاری منداڵان له ئێران
- تاڵانی منداڵی
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ناساندنێکی کورت
کامیل ئەحمەدی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. خاوەنی بڕوانامەی ماستەرە لە بواری مرۆڤناسیی کۆمەڵایەتی و ئێتنۆگرافیای وێنەیی لە زانکۆی کێنت لە وڵاتی ئینگلتەرا، و هەروەها خولە پسپۆڕییەکانی سیاسەت لە ڕۆژهەڵاتی ناڤین و شێوازی توێژینەوەی لە زانکۆکانی تری بەریتانیا وەرگرتووە و بە توێژەری بواری نەریتە زیانبەخشەکان ناسراوە. ئەحمەدی سەرپەرشتیار و سەرنووسەری کتێب و کۆمەڵە وتارە توێژینەوەییەکان بە هەر سێ زمانی فارسی و کوردی و ئینگلیزییە. ناوبراو لە ساڵی ٢٠١٧ خەڵاتی “نامووس / شانازیی ڕاستەقینە”ـی لە ڕێکخراوی IKWRO لە زانکۆی یاسای لەندەن بە دەست هێناوە. لە ساڵی ٢٠١٨دا، کامیل ئەحمەدی پلەی یەکەمی بەشی ئەدەبی لە خەڵاتەکانی Global Woman P.E.A.C.E. Foundation بەدەست هێنا. بەشێک لە بەرهەمەکانی بریتین لە: سازگاری و خۆڕاگری لە مەهاباد، ڕوانینێکی دیکە بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (باکوری کوردستان)، بە ناوی نەریت، ماڵێک لەسەر ئاو، زایەڵەی بێدەنگی، تاڵانی منداڵی و….
وتارە زانستییەکان
پرسیارە باوەکان
- ئایا هەموو کارێکی منداڵ چەوساندنەوەیە؟ نەخێر؛ تەمەن، مەترسی، کاتژمێر و کاریگەری لەسەر خوێندن و گەشە پێوەری گرنگن.
- ئایا توێژینەوەکە ئاماری هەموو ئێران دەدات؟ نەخێر؛ دەرەنجامەکانی مەیدانی تاران سنووری خۆیان هەیە.
- ئەم دوو کتێبە چ جیاوازییەکیان هەیە؟ یەکێکیان جۆرە جیاوازەکانی کاری منداڵان و ئەوی تر بە شێوەی تایبەت زبڵگەڕیی منداڵان دەکۆڵێتەوە.
نابێ هیچ منداڵێک ئیش بکات. دەبێ لە کوردستاندا دەرفەتێکی وا بڕەخسێ کە منداڵان بتوانن سەردەمی منداڵانیان بە خۆشی بە سەر ببەن.
منداڵی کار واتە پێشێلبوونی مافەکانی منداڵان. هەموو منداڵێک پێویستی بە خوێندن و یارییە و دەبێ بپارێزرێن.
دیاردەی منداڵی کار، منداڵان لە جیهانی منداڵییان دادەبڕێنێ و پەلکێشی سەر شەقامەکانی کوردستان و هەولێریان دەکات. ئەمە نەهامەتییە.