کودکان کار

کودکان کار

کار کودک به فعالیت‌هایی گفته می‌شود که به سلامت و رشد کودک آسیب می‌رسانند یا در تحصیل او اختلال ایجاد می‌کنند. برای شناخت این پدیده باید نوع کار، سن کودک و شرایط انجام کار را در کنار زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی بررسی کرد.

در این صفحه، تعریف کار کودک، آمارهای گزارش‌شده در ایران و جهان، شکل‌های استثمار و عوامل ایجاد این پدیده را می‌خوانید و با پژوهش‌های مرتبط کامیل احمدی آشنا می‌شوید. برای آشنایی تصویری نیز می‌توانید موشن‌گرافیک بالای صفحه را ببینید.

کودکان کار اغلب در بستر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی ناکارآمد و ناعادلانه به کار مشقت‌بار روی می‌آورند. فقر خانواده، بدسرپرستی یا بی‌سرپرستی و مشکلاتی مانند اعتیاد، بیماری، معلولیت، حبس، فوت یا طلاق والدین می‌توانند آنان را برای تأمین معاش خود و خانواده به کار وادار کنند.

ورود زودهنگام به محیط کار، از طریق خانواده یا گروه‌های استثمارگر، کودکان را در معرض بهره‌کشی، خشونت و سوءاستفاده قرار می‌دهد. نبود حمایت کافی و سیاست‌های اقتصادی ناکارآمد نیز می‌تواند آسیب‌های روانی، جسمی و جنسی را تشدید کند و آینده آنان را تحت تأثیر قرار دهد.

تعریف کودک کار

در مباحث اجتماعی، کودک کار به کودکی گفته می‌شود که برای تأمین معاش، به‌دلیل فقر یا مشکلات خانوادگی، به کارهای طولانی و مشقت‌بار روی می‌آورد.

برای تشخیص کار کودک، دو نکته مهم است: نوع کار و سن کودک. کاری که رشد طبیعی کودک را مختل کند، برای سن او مناسب نباشد یا به او آسیب برساند، در این بحث اهمیت دارد.

کار کودک ریشه‌های پیچیده‌ای دارد و در بخش‌ها و فرهنگ‌های مختلف دیده می‌شود؛ به همین دلیل، مسئله‌ای جهانی است.

گزارش و تعداد کودکان کار در ایران و جهان

برآورد جهانی سال ۲۰۲۴

طبق برآورد مشترک سازمان بین‌المللی کار و یونیسف برای سال ۲۰۲۴، حدود ۱۳۸ میلیون کودک ۵ تا ۱۷ ساله در جهان درگیر کار کودک بوده‌اند؛ از این میان، حدود ۵۴ میلیون نفر به کارهای خطرناک اشتغال داشته‌اند. این گزارش در ۱۱ ژوئن ۲۰۲۵ منتشر شده است.

این ارقام جهانی‌اند و آمار ایران محسوب نمی‌شوند. پیوند منبع اصلی در بخش منابع پایان متن آمده است.

ارقام تاریخی نقل‌شده در نسخه قبلی — نیازمند تطبیق با منبع

متن حاضر به گزارش سال ۲۰۱۸ سازمان بین‌المللی کار اشاره می‌کند: حدود ۲۱۸ میلیون کودک شاغل، که از میان آنان حدود ۱۵۰ میلیون نفر درگیر کار کودک و نزدیک به ۷۳ میلیون نفر درگیر کارهای خطرناک و زیان‌آور گزارش شده‌اند. در همین بخش، نسبت کودکان درگیر کار کودک حدود یک نفر از هر ده کودک بیان شده است.

این ارقام مربوط به گزارش یادشده‌اند و نباید بدون بررسی منابع به‌عنوان آمار امروز استفاده شوند. مبارزه با کار کودک نیز به کشورهای کم‌درآمد محدود نیست و فقر خانواده و جامعه در کشورهای با سطوح درآمدی متفاوت اهمیت دارد.

برآوردهای نقل‌شده درباره ایران

براساس یافته‌های میدانی و آمارهای مورد اشاره در متن، تعداد کودکان کار در ایران بیش از یک میلیون نفر برآورد شده است. متن همچنین از حدود ۲۰ هزار کودک کار در تهران یاد می‌کند که ۴ هزار نفر از آنان زباله‌گرد گزارش شده‌اند.

به‌دلیل محدودیت دسترسی به آمار دقیق، تاریخ، منبع و دامنه هر برآورد باید هنگام استفاده از این ارقام بررسی شود.

زندگی و انواع کار کودکان

این افراد معمولاً در سه حوزۀ مختلف به کار گرفته می‌شوند:

•  کار کارگاهی

•  کار خیابانی

•  زباله‌گردی

آمارهای گزارش‌شده درباره کودکان ایرانی و مهاجر

براساس تحقیق مرکز رفاه دانشگاه علوم پزشکی در سال ۱۳۹۵، در جمعیت مورد بررسی ۴۶ درصد کودکان ایرانی و ۵۳ درصد افغانستانی گزارش شده‌اند. آمار نقل‌شده برای سال ۱۳۹۹ نیز سهم کودکان ایرانی را ۶۲٫۵ درصد و کودکان مهاجر را ۳۷٫۵ درصد بیان می‌کند.

این ارقام به سال‌ها و دسته‌بندی‌های متفاوت مربوط‌اند؛ مقایسه مستقیم آن‌ها به بررسی منابع و جمعیت‌های مورد مطالعه نیاز دارد.

پژوهش کامیل احمدی و همکاران

پژوهش معرفی‌شده با روش نظریۀ داده‌بنیاد (GT)، شکل‌های مختلف کار کودکان را بررسی کرده است؛ از دست‌فروشی و کار خیابانی تا کار در تولیدی، کارواش، مغازه، کارگاه‌های زیرزمینی، خانه و کوره‌پزخانه.

در این پژوهش، علل کار کودکان و متغیرهای جنسیت، قومیت و سن در ۲۲ نوع کار تحلیل شده‌اند. میزان و شدت مخاطرات نیز برحسب نوع کار، شرایط سنی و عوامل دیگر بررسی شده است.

کتاب‌ها و پژوهش‌های مرتبط

برای مطالعه پژوهش‌های معرفی‌شده در این صفحه، به ردپای استثمار در جهان کودکی و یغمای کودکی مراجعه کنید. این پیوندها مسیر مطالعه از معرفی عمومی موضوع به آثار پژوهشی را فراهم می‌کنند.

استثمار کودکان کار

استثمار در کار کودکان و بازار کار غیررسمی دو محور اصلی پژوهش‌اند. از عوامل بررسی‌شده می‌توان به شکاف توسعه، تنش و منازعات افغانستان، فقر و بیکاری خانواده، بدسرپرستی یا بی‌سرپرستی و علاقه به کار اشاره کرد.

پژوهش، دیدگاه گروه‌های مختلف را کنار هم قرار داده است: خود کودکان و والدینشان، کارفرمایان، فعالان و متخصصان حوزه کودکی و مسئولان نهادهای مرتبط، از جمله شهرداری، بهزیستی و نیروی انتظامی.

عوامل ایجاد کار کودک

افزایش تعداد کودکان کار را نمی‌توان با یک عامل توضیح داد. مشکلات اقتصادی، فقر، مهاجرت و اعتیاد در خانواده، در کنار ضعف حمایت اجتماعی، در این مسئله نقش دارند.

بیماری، معلولیت، حبس، فوت یا طلاق والدین نیز ممکن است کودک را برای تأمین معاش به کار وادار کند. ورود زودهنگام به محیط کار می‌تواند او را در معرض بهره‌کشی و خشونت قرار دهد.

عوامل مطرح‌شده در متن عبارت‌اند از:

• مشکلات اقتصادی
• بد یا بی سرپرستی
• فشار سیستماتیک از سوی گروه‌ها استثمارگر
• ناکارآمدی سیاست گذاران
• فرهنگ غلط یک قوم

از آنجا که پژوهش ردپای استثمار در جهان کودکی به اغلبِ اشکالِ کارِ موجود در کلان‌شهر تهران و حومه به‌تفصیل پرداخته است، نتایج این پژوهش در خصوص کودکان کار به سراسر ایران، خصوصاً دیگر کلان‌شهرها، نیز قابل‌تعمیم است.

کتاب «یغمای کودکی» علاوه بر فارسی، به زبان‌های کُردی و انگلیسی نیز در دسترس است. برای معرفی اثر و دسترسی به نسخه‌های آن، صفحه کتاب را به زبان مورد نظر باز کنید.

کتاب «ردپای استثمار در جهان کودکی» نیز به زبان‌های کُردی و انگلیسی در دسترس است؛ برای معرفی اثر و دسترسی به نسخه‌ها، صفحه کتاب را به زبان مورد نظر باز کنید.

مطالعه بیشتر به فارسی و منابع

• کتاب یغمای کودکی و نسخه فارسی آن
• کودکی‌ام در میان زباله به یغما می‌رود؛ شرح زندگی کودکان زباله‌گرد (فارسی)