با استناد به ساختار دینی حاکم بر ایران، بلوغ و شروع اولین عادت ماهانه در دختران به‌عنوان آستانۀ انتقال از کودکی به بزرگ‌سالی درنظر گرفته می‌شود. رسیدن به این آستانۀ فیزیکی و بیولوژیکی به معنای صلاحیت فرد برای ازدواج است، صرف‌نظر از سن واقعی و توانایی‌های او در ادارۀ زندگی زناشویی در برخی کشورهای درحال توسعه ازدواج زودهنگام ابزاری اقتصادی تلقی می‌شود که می‌تواند وضعیت اقتصادی خانواده را بهبود بخشد. اگرچه عنوان ازدواج زودهنگام به هر دو طرف ازدواج، یعنی دختران و پسران کم‌سن‌وسال، اطلاق می‌شود، اما واقعیت تلخ جامعه نشان می‌دهد عواقب و اثرات پدیدۀ کودک‌همسری برای دختربچه‌ها به‌مراتب جدی‌تر و خطرناک‌تر است. ازاین‌رو سرمایه‌گذاری اجتماعی، بسط سرمایه‌های اقتصادی برروی دختران، و تضمین دسترسی آنان به خدمات آموزشی و بهداشتی و اشتغال نشان روشنی از برابری جنسیتی دارد که موجبات شکوفایی جوامع قوی‌تر و نسلی سالم‌تر را فراهم می‌سازد.

ازدواج کودکان یا کودک‌همسری به ازدواجی گفته می‌شود که در آن ، در بیشتر موارد، فرد پیش‌از رسیدن به هجده‌سالگی به‌اجبار والدین یا سرپرستِ خود وارد پیمان زناشویی می‌شود و زندگی مشترک را آغاز می‌کند. این اجبار عموماً شامل وادار کردن دختربچه‌ها به ازدواج با مردان بزرگ‌سال است۱ که خود حاصل سنت‌های فرهنگی ـ قومی یا مشکلات اقتصادی و معیشتی خانواده‌هاست.

پدید آورندۀ اثر طنین سکوت “پژوهشی جامع درباب ازدواج کودکان در ایران به‌هنگام کار برروی موضوع ختنۀ زنان متوجه موضوع ازدواج زودهنگام کودکان و آمار بالای این پدیدۀ آسیب‌زا در ایران شد.

در جوامعی که ختنۀ زنان شایع است معمولاً ازدواج کودکان نیز وجود دارد و ازاین‌رو، کامیل احمدی پژوهشى دوساله را دربارۀ ازدواج کودکان آغاز کرد. که در این دورۀ دوساله هفت استان خراسان رضوی، آذربایجان شرقی، خوزستان، سیستان و بلوچستان، آذربایجان غربی، هرمزگان، و اصفهان را برپایۀ آمار رسمی کشور بررسی و مطالعه کرد و نتایج به‌دست آمده از این پژوهش را به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر نمود.

از منظر شمار زیادی از کارشناسان، کودک همسری یا ازدواج زودهنگام بر زندگی کودکان اثر گذاشته و آن را با تبعات آسیب زای سلامتی، پیچیده‌تر کرده و در هر سطحی از توسعه، رشد و تعالی فردی را تحت شعاع خود قرار می‌دهد.

ادبیات نظری

در برخی کشورهای در حال توسعه، ازدواج زودهنگام یک ابزار اقتصادی تلقی می‌شود که می‌تواند وضعیت افتصادی خانواده را بهبود بخشد، می‌تواند پیوندهای خانوادگی را تحکیم بخشیده و تضمینی برای باکرگی دختران قبل از ازدواج باشد که امیال جنسی ایشان را کنترل می‌کند و می تواند مانع از رسیدن دختران به سنی شود که جذابیت جنسی ‌شان به عنوان همسر تحلیل رود(المو، 1386).

از طرف دیگر مشکلات بغرنج مربوط به بارداری و وضع حمل از عمده‌ترین دلایل مرگ ومیر دختران در سنین 15 الی 19 سالگی است(صندوق جمعیت سازمان ملل،1391).

علاوه بر این، مشکلاتی از این دست از نتایج محتملی هستند که دختران را در معرض بیماری‌های مقاربتی از جمله ایدز قرار می‌دهد.

قوانین و ساختارها

با استناد به ساختار دینی حاکم بر ایران، بلوغ و شروع اولین عادت ماهانه در دختران به‌عنوان آستانۀ انتقال از کودکی به بزرگ‌سالی درنظر گرفته می‌شود. رسیدن به این آستانۀ فیزیکی و بیولوژیکی به معنای صلاحیت فرد برای ازدواج، صرف‌نظر از سن واقعی و توانایی‌های او در ادارۀ زندگی زناشویی، است.

اگرچه عنوان ازدواج زودهنگام به هر دو طرف ازدواج، یعنی دختران و پسران خردسال، اطلاق می‌شود، اما واقعیت تلخ جامعه دال بر این است که عواقب و اثرات پدیدۀ کودک‌همسری برای دختربچه‌ها به‌مراتب جدی‌تر و خطرناک‌تر است.

بدون شک سرمایه‌گذاری اجتماعی برروی دختران، بسط سرمایه‌های اجتماعی و اقتصادی آن‌ها، و تضمین دسترسی‌شان به خدمات آموزشی و بهداشتی نشان روشنی از برابری جنسیتی دارد که موجبات شکوفایی جوامع قوی‌تری را فراهم می‌سازد.

ازدواج دختران در ایران

آمارهای ازدواج کودکان

هرچند در نبود مطالعات مستقل و معتبر درخصوص ازدواج کودکان در ایران، اطلاعات اندکی در این زمینه در دسترس است، اما به نقل از مشاور معاون حقوقی قوۀ قضاییه، آمار رسمی و دولتی ایران حاکی از آن است که سالانه بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار کودک در ایران ازدواج می‌کنند

و این آمار فقط به ازدواج‌هایی مربوط می‌شود که به‌طور رسمی ثبت شده‌اند و شامل کسانی که خارج از فرایند رسمی ازدواج می‌کنند نیست.

هم‌اکنون 14 هزار کودک‌بیوه در کشور داریم و براساس برآورد سازمان ملل 17 درصد ازدواج‌های کشور ایران منعلق به افراد زیر هجده سال است.

البته باید توجه داشت که در ایران برخی از مردانی که بیش‌از یک همسر دارند ازدواج دوم خود و یا ازدواج با همسران کم‌سن را رسماً ثبت نمی‌کنند و ازدواج خود را به‌صورت مخفی یا غیرثبت‌شده نگاه می‌دارند.

نمودار ازدواج کودکان در ایران

یافته های تحقیق طنین سکوت

این تحقیق جامع برای اولین بار در تحلیل و بررسی رواج ازدواج کودکان در ایران، با تأکید بر عوامل اجتماعی ـ فرهنگی، سعی داشته است آینۀ تمام‌نمای نابرابری‌های عمیق و ریشه‌داری باشد که به تداوم حیات ازدواج کودکان در ایران دامن زده است.

دلیل علمی انجام این پژوهش تبیینِ شواهد و شیوع این عمل آسیب‌زا در ایران و کمک به تصمیم‌گیران دولتی درجهت تمرکز بر حمایت آنی از حقوق انسانی کودکان است.

مراسم کودک همسری

کتاب طنین سکوت تلاشی بود برای نمایان ساختن و به‌سطح آوردن مسئلۀ‌ کودک‌همسری در ایران که موردتوجه فعالان مدنی، سیاست‌گذاران دولتی و برخی نمایندگان مجلس قرار گرفت و زمینۀ‌ ارائۀ طرح افزایش حداقل سن ازدواج کودکان، یعنی اصلاح مادّۀ 1041 قانون مدنی ایران، شد.

البته این طرح اگرچه در صحن علنی مجلس با قید فوریت و با اکثریت آرا به‌تصویب رسید، اما در کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس به‌اتفاق آرا رد شد.

یافته‌های پژوهش ازدواج کودکان به‌همراهی مطالبه‎گری جامعۀ مدنی و درخواست از مجلس برای اصلاح قانون در جامعه موجی از آگاهی عمومی را ایجاد کرد، به‌طوری‌که درطول دو تا سه سال به مطالبه‌گری جدی جامعۀ مدنی برای ممنوعیت ازدواج کودکان انجامید، مطالبه‌ای که تا هم‌اکنون نیز ادامه دارد.

کودک همسری در ایران

با توجه به یافته‌های این پژوهش نسبت ازدواج کودکان به ازدواج کل در دهۀ اخیر هیچگاه پایین‌تر از 35 درصد نبوده است.

این کتاب به چهار بخش عمده تقسیم شده است. فصل اول مقدمه‌ای بر ازدواج زودهنگام کودکان، ادبیات تحقیق و شیوع جهانی آن است. علاوه بر این در همین فصل مقدمه کوتاهی بر رواج کودک همسری در تاریخ ایران و ریشه‌های تاریخی مربوطه‌اش پرداخته شده است.

بخش دوم عقلانیت نهفته در ازدواج زودهنگام کودکان و قوانین و سیاست‌های غالب به عنوان ابزارهای تغییر اجتماعی جهت محدود کردن رواج کودک همسری را تحلیل می‌کند.

فصل سوم پدیدة مذکور را به طور خاص با کشف حقایق ناملموس و نشنیده از روایت‌ها و اطلاعات جدیدی که از جانب دولت دیده و شنیده نشده، بازنمایی می‌کند.

این بخش از گزارش نگاهی خاص بر علل افزایش کودک همسری در برخی مناطق ایران دارد. عوامل اثرگذار و متغیرهای مرتبط بر مطالعه از طریق ترسیم یک مدل تحلیلی جامع مورد بحث و بررسی قرار گرفته‌اند.

فصل چهارم و نهایی به نتیجه‌گیری و ارائة راهکارهایی برای آینده اختصاص یافته است. این بخش یافته‌های تحقیق و راه برون‌رفت از معضل ازدواج زودهنگام را تشریح کرده تا راهنما و مشوقی برای سیاست‌گذاران، برنامه ریزان و مدافعانی باشد که در کشمکش رفع و تلطیف این کژ راهه هستند.

جلد کتاب طنین سکوت

همچنین این اثر به مشکلات الزام‌آور ازدواج زودهنگام کودکان، من‌جمله ارتباط بین کودک همسری، ختنه زنان و چندهمسری پرداخته است. نسخه کامل و مقالات مرتبط با این پژوهش و موضوع کودک همسری در این صفحه موجود میباشد.

مصاحبه پیامدها و آسیب‌های ازدواج زودهنگام بر کودکان

 

ادامه مطلب

درباره ازدواج کودکان بیشتر بخوانید

سوالات متداول

  • ازدواج کودکان یا کودک همسری چیست؟ بر طبق تعریف صندوق کودکان سازمان ملل متحد (UNICEF)، ازدواج کودکان یا کودک همسری نوعی ازدواج رسمی یا غیررسمی است که در آن فرد پیش از رسیدن به ۱۸ سالگی وارد پیمان زناشویی می شود. عموماً عبارت« کودک همسری» در خصوص کودکان دختری بکار میرود که با مردان بزرگ سال بخاطر اجبار حاصل از سنت های قومی یا مشکلات اقتصادی خانواده، ازدواج ميکنند هر چند تعداد دخترانی که با پسرانی که چند سال با انها تفاوت سنی دارند کم نیست.
 
  • سن قانونی ازدواج در ایران؟ دین اسلام شرط سنی مشخصی برای ازدواج درنظر نگرفته است، اما سن بلوغ شرعی را پانزده سال قمری برای پسران و نُه سال قمری برای دختران می‌داند و قائل به این است که بلوغ طرفین آنان را برای ازدواج مهیا می‌کند. برپایۀ مادّۀ ۱۰۴۱ قانون مدنی، «عقد نکاح دختر قبل‌از رسیدن به سن ۱۳ سال تمام شمسی و پسر قبل‌از رسیدن به سن ۱۵ سال تمام شمسی منوط به اجازۀ ولی به‌شرط رعایت مصلحت با تشخیص دادگاه صالح است.» اما در مواردی مشاهده شده است که دخترانی در نُه‌سالگی عقد شده‌اند.

 
  • پیامدهای کودک‌همسری یا ازدواج کودکان؟ ازدواج در سنین پایین تأثیرات سوئی بر رشد روانی کودکان، به‌ویژه دختران، دارد. بیشتر کودک‌همسران خاستگاه اقتصادی ـ اجتماعی ضعیفی دارند و پیوند ازدواج درواقع معامله‌ای بین خانواده‌هاست تا هم نان‌خوری از خانواده کم شود و هم با پرداخت شیربها به خانوادۀ دختر، تأمین مادی حداقلی‌شان محقق شود. ازدواج در سن پایین پیامدهایی همچون موارد ذیل را به‌دنبال دارد: بازماندگی و ترک تحصیل، کوتاه شدن دورۀ کودکی، تحمل بار زناشویی در سن پایین با حداقل تجربه، درگیر شدن در تنش‌های روزمره در نتیجۀ فقدان بلوغ عاطفی و نداشتن مهارت‌های تعاملی، دخالت اطرافیان، فقدان تجربه برای تحمل مسئولیت مادر شدن، احتمال تجربۀ خشونت جنسی، بارداری زودهنگام، مرگ به‌هنگام زایمان به‌دلیل عدم تکامل زیستی، یأس و ناامیدی به‌دلیل سلطۀ دیگران بر امور زندگی ، پشیمانی طرفین از ازدواج بعداز شناخت و آگاهی از روحیات و خصلت‌های همدیگر، کودک‌بیوگی، و … .

    یافته‌های میدانی پژوهش طنین سکوت (پژوهشی جامع درباب ازدواج کودکان یا کودک‌همسری در ایران) نیز مؤید تبعات آسیب‌زای ازدواج زودهنگام بر سلامتی دختران است و رشد و تعالی فردی آن‌ها را تحت شعاع قرار می‌دهد. مشکلات مربوط به بارداری و وضع حمل دختران در سنین پانزده تا نوزده سالگی احتمال مرگ‌ومیر آن‌ها را افزایش می‌دهد. جدای از این مشکلات زیست‌شناختی، مواجهۀ زودهنگام کودک‌همسران  با مسئولیت‌های بزرگ‌سالان، انفعال، درماندگی، بازماندن از تحصیل، و کسب مهارت‌های اقتصادی و اجتماعی مسائل روانی بسیاری را بر دوش نحیف آنان وارد می‌کند.

 
  • آمار کودک‌همسری در ایران ؟ به‌سبب فقدان مطالعات مستقل و معتبر درخصوص ازدواج کودکان در ایران، اطلاعات اندکی در این زمینه در دسترس است. اما به نقل از مشاور معاون حقوقی قوۀ قضاییه، آمار رسمی و دولتی ایران حاکی از آن است که سالانه بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار کودک در ایران ازدواج می‌کنند. این آمار فقط به ازدواج‌هایی مربوط می‌شود که به‌طور رسمی ثبت شده‌اند و شامل کسانی نمی‌شود که خارج از فرایند ثبت رسمی ازدواج می‌کنند . براساس برآورد سازمان ملل، 17 درصد ازدواج‌های صورت‌گرفته در ایران به افراد زیر هجده سال تعلق دارد. البته باید توجه داشت که در ایران برخی از مردانی که بیش‌از یک همسر دارند ازدواج دوم خود یا ازدواج با همسران کم‌سن را رسماً ثبت نمی‌کنند و ازدواج خود را به‌صورت مخفی یا غیرثبت‌شده نگاه می‌دارند. در طی چندین سال گذشته از هر 1000 ازدواج در ۲/۶ مورد سن دختران کمتر از سیزده سال بوده و از هر ۲۰ ازدواج تقریباً 1 مورد (۵/۳ درصد) کمتر از پانزده سال بوده است. اگر استاندارد بین‌المللی را مبنا قرار دهیم، در این صورت نرخ کودک‌همسری در ایران رشد قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. براساس آمار از مجموع ۵٫۱۷۴٫۵۲۴ ازدواج ثبت‌شده در سال‌های ۹۲ تا ۹۹ در ۱٫۰۷۷٫۴۴۹ مورد سن دختران کمتر از هجده سال بوده است.

 
  • راهکارهای جلوگیری از ازدواج کودکان یا کودک‌همسری چیست؟ راهکارهای حاصل از پژوهش خانه‌ای بر روی آب (پژوهشی جامع درباب ازدواج موقت و صیغۀ محرمیت در ایران) به‌منظور جلوگیری از ازدواج کودکان یا کودک‌همسری به این قرارند: تغییر سن قانونی ازدواج به هجده سال، ممانعت از ازدواج کودکان زیر هجده سال، اصلاح قوانین صیغۀ محرمیت (ازدواج موقت)، بسترسازی و روشنگری فرهنگی و آموزشی، ثبت دقیق ازدواج‌ها، جدیت دولت و هماهنگی سازمان‌های مرتبط برای مقابله با کودک‌همسری، تحصیل اجباری و رایگان به‌ویژه در مناطق محروم، افزایش آگاهی از عواقب و مضرات کودک‌همسری ازطریق رسانه‌های جمعی و فناوری‌های ارتباطی، حمایت قضایی و قانونی ازسوی قوۀ قضاییه برای غیرقانونی کردن کودک‌همسری و تعیین مجازت‌های سنگین برای بانیان آن، و درنهایت استفاده از شخصیت‌های روحانی و مذهبی به‌عنوان تأثیرگذارترین مبلغان تغییرات اجتماعی در این زمینه.

2 نظر در مورد “ازدواج کودکان (کودک همسری)

  1. تو ایران بجز چند استان این مورد خیلی کمه دقتم بکنید اینو میکنن تو بوق کرنا که آره خیلی زیاده از این حرفا بعد نشون کردن با ازدواج فرق داره

  2. وقتی از نظر قومیت و هویتی در مناطقی ازدواج در سنین کم مثل 15 سال مشکلی نداره و در اونجا این سبک زندگی صورت میگیره چه اشکالی داره که ما مخالف اون هستیم. یعنی نسل اندر نسل کوچنشینان منطقه ای دختران در 15 و پسران در 18 سال ازدواج کردن و این عادی اونجا طلقی میشه پس چرا باید بگیم نه شما دارید اشتباه میکنید؟

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.