ختنه زنان (ختنه دختران)

ختنه زنان یا ناقص‌سازی اندام تناسلی زنان (FGM)، به برداشتن بخشی یا همه اندام تناسلی خارجی یا آسیب‌رساندن به آن برای دلایل غیرپزشکی گفته می‌شود. این عمل نقض حقوق دختران و زنان است و فایده سلامت ندارد.

این صفحه، تعریف و انواع عمل، پیامدهای سلامت، داده‌های جهانی و پژوهش کامیل احمدی و همکاران در ایران را معرفی می‌کند. موشن‌گرافیک بالای صفحه نیز معرفی تصویری موضوع است.

تعریف و چهار نوع اصلی ختنه زنان

سازمان جهانی بهداشت این عمل را در چهار گروه اصلی دسته‌بندی می‌کند:

• نوع اول: برداشتن جزئی یا کامل بخش خارجی و قابل‌دیدن کلیتوریس و/یا پوست پوشاننده آن.
• نوع دوم: برداشتن جزئی یا کامل بخش خارجی کلیتوریس و لب‌های داخلی، با یا بدون برداشتن لب‌های خارجی.
• نوع سوم: تنگ‌کردن دهانه واژن با ایجاد پوشش از بافت لب‌های داخلی یا خارجی؛ ممکن است با یا بدون برداشتن بخش خارجی کلیتوریس همراه باشد.
• نوع چهارم: سایر آسیب‌های غیرپزشکی به اندام تناسلی، از جمله سوزن‌زدن، سوراخ‌کردن، بریدن یا سوزاندن.

این طبقه‌بندی برای شناخت موضوع است. همه انواع با خطر آسیب همراه‌اند و نباید شکل‌های کم‌گسترده‌تر را بی‌ضرر دانست.

پیامدهای سلامت و نیاز به حمایت

بر اساس توضیح یونیسف و اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، پیامدهای احتمالی شامل درد شدید، خونریزی، عفونت و مشکل در دفع ادرار است. در بلندمدت نیز مشکلات قاعدگی، بافت اسکار، درد در رابطه جنسی، عوارض زایمان و مشکلات روانی ممکن است ایجاد شود.

نوع و شدت پیامدها در افراد متفاوت است؛ فهرست خطرها به این معنا نیست که همه افراد همه این مشکلات را تجربه می‌کنند. راهنمای WHO در سال ۲۰۲۵ بر مراقبت متناسب با نیاز فرد، خدمات سلامت روان و جنسی، آموزش کارکنان سلامت و رضایت آگاهانه در مراقبت تأکید دارد.

افرادی که این تجربه را داشته‌اند باید امکان دریافت مراقبت محترمانه و بدون سرزنش داشته باشند. نیاز به درمان یا حمایت را متخصصان سلامت با توجه به وضعیت هر فرد بررسی می‌کنند.

آمار جهانی؛ تعداد افراد و سال برآورد

گزارش جهانی یونیسف در سال ۲۰۲۴ شمار دختران و زنان زنده‌ای را که این عمل را تجربه کرده‌اند، بیش از ۲۳۰ میلیون نفر برآورد می‌کند. این عدد، شمار موارد جدید در یک سال نیست.

در بیانیه مشترک نهادهای سازمان ملل، ۶ فوریه ۲۰۲۶، حدود ۴٫۵ میلیون دختر در سال ۲۰۲۶ در معرض خطر برآورد شده‌اند. «در معرض خطر بودن» با «انجام‌شدن عمل» تفاوت دارد.

افزایش تعداد کل افراد آسیب‌دیده نیز به‌تنهایی به معنای افزایش نسبت شیوع در همه کشورها نیست؛ رشد جمعیت و تفاوت روندها میان کشورها باید در تفسیر ارقام در نظر گرفته شود.

پژوهش در ایران؛ دوره و محدوده مطالعه

مقاله سنت‌های مضر: پژوهشی جامع در باب ختنه زنان در ایران، دوره مطالعه را ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۴ معرفی می‌کند. روش‌های گردآوری داده شامل پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده مشارکتی بوده و میدان تحقیق بر مناطق مورد مطالعه در هرمزگان، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی تمرکز داشته است.

این پژوهش شواهدی درباره وجود عمل و زمینه‌های اجتماعی آن در مناطق بررسی‌شده ارائه می‌کند. درصدهای مربوط به روستاها، گروه‌های سنی یا نمونه‌های پژوهش را نباید به همه ساکنان یک استان، قوم، مذهب یا کل ایران تعمیم داد.

گزارش تغییر نگرش یا کاهش عمل در مناطق مطالعه نیز با اندازه‌گیری روند امروز سراسر کشور یکسان نیست. برای نتیجه‌گیری درباره وضعیت کنونی، داده‌های تازه با تعریف روشن شاخص و پوشش مشخص جمعیت لازم است.

زمینه‌های اجتماعی، باورها و نقش جامعه

پژوهش در ایران، نقش باورهای مربوط به پاکدامنی و بهداشت، هنجارهای جنسیتی، سطح آگاهی و شرایط اقتصادی را بررسی کرده است. این موارد، توجیه‌های گزارش‌شده برای تداوم عمل‌اند؛ بیان آن‌ها به معنای تأیید پزشکی یا اخلاقی این باورها نیست.

فشار اجتماعی و نگرانی از طردشدن می‌توانند کنارگذاشتن یک سنت را برای خانواده‌ها دشوار کنند. درباره نقش مذهب نیز باید میان باورهای محلی و نظرهای متفاوت رهبران دینی تمایز گذاشت. سازمان جهانی بهداشت به تفاوت این مواضع و نقش برخی رهبران دینی در ترک عمل اشاره می‌کند.

یافته‌های یک منطقه نباید برای نسبت‌دادن این رفتار به تمام اعضای یک گروه به کار رود. گفت‌وگو با خانواده‌ها و جامعه محلی باید بر پیشگیری از آسیب، حقوق دختران و حمایت از افراد متمرکز باشد.

پیشگیری و حمایت از دختران و زنان

پژوهش‌های معرفی‌شده و بیانیه مشترک سال ۲۰۲۶ بر همکاری جامعه محلی، آموزش سلامت و دسترسی به حمایت تأکید دارند. محورهای پیشنهادی عبارت‌اند از:

• آگاهی‌رسانی روشن درباره آسیب‌ها و اصلاح باورهای نادرست درباره سلامت؛
• مشارکت خانواده‌ها، جوانان، رهبران محلی و دینی و کارکنان سلامت؛
• تقویت آموزش و برنامه‌های پیشگیری با توجه به زبان و شرایط هر منطقه؛
• دسترسی افراد آسیب‌دیده به مراقبت جسمی، حمایت روانی و خدمات اجتماعی؛
• گردآوری داده‌های قابل‌اعتماد برای ارزیابی تغییرات و برنامه‌ها.

پیشگیری و حمایت باید همراه باشند؛ مسئولیت این عمل را نباید متوجه دختران و زنانی کرد که آن را تجربه کرده‌اند.

پژوهش کامیل احمدی و کتاب به نام سنت

کتاب به نام سنت؛ پژوهشی جامع درباره ختنه زنان در ایران، اثر کامیل احمدی و همکاران، زمینه‌ها و یافته‌های این پژوهش را معرفی می‌کند. صفحه کتاب شامل اطلاعات انتشار و نسخه‌های فارسی و انگلیسی است.

برای روش و یافته‌ها، مقاله سنت‌های مضر و برای گزارش پیگیری و بحث تغییر نگرش، انگاره در حال تغییر را ببینید. یافته‌های هر گزارش باید با تاریخ و محدوده همان مطالعه خوانده شود.

کتاب «به نام سنت» علاوه بر فارسی، به زبان‌های کُردی و انگلیسی نیز در دسترس است. برای معرفی اثر و دسترسی به نسخه‌های آن، صفحه کتاب را به زبان مورد نظر باز کنید.

مطالعه بیشتر به فارسی و منابع

• سنت‌های مضر؛ تعریف، روش و یافته‌های پژوهش در ایران (فارسی)
• کتاب به نام سنت و نسخه فارسی آن
• انگاره در حال تغییر؛ گزارش پژوهشی پیگیری (فارسی)