ازدواج موقت (صیغه)

صیغه موقت چیست؟

ازدواج موقت، که با نام‌های «صیغه»، «متعه» و «نکاح موقت» نیز شناخته می‌شود، نوعی ازدواج با مدت و مهریه تعیین‌شده است. برای شناخت این پدیده، باید در کنار چارچوب حقوقی و مذهبی، زمینه‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی آن را نیز بررسی کرد.

این صفحه به تعریف ازدواج موقت در ایران، حقوق زنان و کودکان و پیامدهای اجتماعی آن می‌پردازد. در ادامه، یافته‌های پژوهشی و آثار مرتبط کامیل احمدی معرفی می‌شوند تا خوانندگان بتوانند بحث را از توضیحات عمومی تا مطالعات تخصصی دنبال کنند.

برای آشنایی تصویری با موضوع، می‌توانید موشن‌گرافیک بالای صفحه را ببینید یا از فهرست زیر به بخش موردنظر بروید.

برای مطالعهٔ بیشتر، کتاب «خانه‌ای بر روی آب» را ببینید. بحث پژوهشی درباره صیغهٔ محرمیت نیز در مقالهٔ «بررسی آسیب‌شناختی صیغه محرمیت» آمده است.

 نحوه جاری کردن خطبه عقد برای ازدواج موقت به عربی و به فارسی

صیغه موقت را به دو روش می توان جاری کرد که عبارتند از:

• با حضور عاقد

در این روش یک شخصی به نام عاقد از زوجین وکالت می گیرد و آن ها را به عقد یک دیگر در می آورد. در حین خواندن صیغه نیز می گوید «زَوَّجتُ مُوَکِلَتی«خانم» مُوَکِلی «آقا» فِی المُدَهِ المَعلومه عَلی المَهر المَعلُوم» در آخر نیز به وکالت از آقا می گوید قَبِلتُ التزویج لموکلی»

• خواندن صیغه توسط زوجین

در روش دوم شخص ثالثی وجود ندارد و خود مرد و زن متن صیغه موقت را می خوانند. در این روش ابتدا زن می گوید «زَوَجتُکَ نَفسی فی المُدَهِ المَعلومَه عَلَی المَهر المَعلُوم» مرد نیز در پاسخ او می گوید «قبلت التزویج» ودر نتیجه به یک دیگر محرم می شوند. به تازگی خواندن صیغه به زبان فارسی نیز مرسوم شده است که به شرح زیر میباشد:

اگر خود زن و مرد بخواهند صيغه عقد غير دائم را بخوانند، بعد از آن كه مدّت و مهر را معيّن كردند، زن بگويد: «زَوَّجْتُكَ نَفْسِي فِى الْمُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَى الْمَهْرِ الْمَعْلُومِ» ( خودم را به همسرى تو در مدّت معيّن با مهر معيّن درآوردم) مرد نيز بگويد: «قَبِلْتُ» (قبول كردم) عقد صحيح است.

اگر زن مرد را وکیل بگیرد که از طرف او ایجاب را در عقد بخواند: مرد باید اول وکالتا از طرف زن بگوید: زَوَّجْتُ مُوَكِّلَتِى (فلانا) لِنَفْسى فِى المُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَى الْمَهْرِ الْمَعلُوم،(به جای کلمه فلانا اسم زن را بگوید) یعنی وکیل گيرنده خود را برای خودم با مهر معلوم به ازدواج و همسری موقت در آوردم ، بعد بلافاصله از طرف خود بگوید: قَبِلْتُ التَّزوِیجَ لِنَفْسى فِى المُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَى الْمَهْرِ الْمَعلُوم، یا بگوید قَبِلْتُ لِنَفْسى هكَذَا ؛ قبول کردم “.

می‌تواند اول از جانب زن وکالتا بگوئید: مَتَّعْتُ مُوَكِّلَتِى (فلانا) لِنَفْسى فِى المُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَى الْمَهْرِ الْمَعلُوم، بعد بلافاصله از طرف خود بگوئید «قَبِلْتُ لِنَفْسى هكَذَا» یعنی ازدواج موقت را با مهر و مدت معین قبول کردم.

قوانین ازدواج موقت

در فقه و قانون رسمی ایران، ازدواج موقت و صیغه محرمیت با وجود ماهیت متفاوت آن‌ها، یکسان در نظر گرفته شده است. این درحالی است که ابهام قانونی و مذهبی دربارۀ ازدواج موقت/ صیغه موقت، بدون درنظر گرفتن شرایط اجتماعی ایران، به پیامدهای ناخوشایندی مانند کودک همسری، ترک تحصیل کودکان و نوجوانان، نقض حقوق زنان و آسیب‌های جسمی و روانی به‌ویژه برای دختران و زنان انجامیده است.در ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی، ازدواج موقت در قوانین ایران به رسمیت شناخته شده است. شرایط و ارکان اساسی ازدواج موقت عبارت از شرایط صحت نکاح دائم به اضافه تعیین مدت مشخص و تعیین مهر تایید برای زن است. برخلاف نکاح دائم در نکاح موقت، عدم وجود مهر، باعث ابطال عقد میشود.

حقوق زن در ازدواج موقت

طبق مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن با وقوع عقد مالک مهر می‌شود. در نکاح موقت، تعیین مهر ضروری است (مادهٔ ۱۰۹۵). مطابق مادهٔ ۱۰۹۶، فوت زن در مدت عقد یا نزدیکی‌نکردن شوهر تا پایان مدت، مهر را ساقط نمی‌کند. حکم نصف مهر در مادهٔ ۱۰۹۷ مربوط به حالتی است که شوهر پیش از نزدیکی، تمام مدت نکاح را ببخشد؛ بنابراین، صرف نزدیکی‌نکردن به معنای نصف‌شدن مهر نیست. اما در صورت امتناع همسر از پرداخت مهر، درخواست الزام وی از دادگاه مشروط بر اثباتِ وجود نکاحِ منقطع خواهدبود.در مواردی که زوجین خود یا توسط عاقدینِ فاقد دفتر، صیغه را جاری ‌کنند و زوجه فاقد مدرک کتبی معتبر باشد، این اثبات، کار دشواری است.

طبق مادهٔ ۱۰۴۳ قانون مدنی، اصل بر لزوم اجازهٔ پدر یا جد پدری برای نکاح دختر باکره است؛ اما اگر بدون دلیل موجه مخالفت کنند، مسیر اخذ اجازه از دادگاه پیش‌بینی شده است. مادهٔ ۱۰۴۴ نیز برای غیبت آنان، ناممکن‌بودن معمولِ کسب اجازه و نیاز دختر به ازدواج استثنا دارد؛ ثبت چنین ازدواجی به احراز این شرایط در دادگاه وابسته است.

بر اساس مادهٔ ۱۰۴۱ قانون مدنی، برای ازدواج دختر زیر ۱۳ سال تمام شمسی و پسر زیر ۱۵ سال تمام شمسی، اجازهٔ ولی و تشخیص دادگاه دربارهٔ رعایت مصلحت لازم دانسته شده است؛ بنابراین ۱۳ سال را نباید حداقل سنِ بدون استثنای ازدواج دختران معرفی کرد.

طبق ماده‌ی ۱۱۱۳ قانون مدني٬ در عقد موقت، زن حق نفقه ندارد مگر اينکه شرط شده يا آنکه عقد، مبني بر آن جاری شده باشد. مطالبهٔ نفقهٔ مورد توافق از راه دادخواست حقوقی مطرح می‌شود. دربارهٔ ضمانت اجرای کیفری، گزارش نشست قضایی بسطام در ۲۸ تیر ۱۳۹۷ نظر هیئت عالی را بر اختصاص مادهٔ ۵۳ قانون حمایت خانواده به نکاح دائم نقل می‌کند؛ همان گزارش نظر مخالف را نیز آورده است. این نظر تفسیری را نباید با حکم قانونیِ صریح و بدون اختلاف یکسان دانست.

به استناد ماده ۹۴۰ قانون مدني، در ازدواج موقت٬ زوجين از هم ارث نميبرند.

طبق ماده ۱۱۳۹ در ازدواج موقت طلاق وجود ندارد و ازدواج با فوت یکی از طرفین،  فسخ نکاح، بذل مدت از طرف شوهر، انقضاي مدت معين‌شده؛ منحل میشود. فسخ نکاح مي‌تواند بر مبناي وجود عيوبي مشخص در زن يا مرد يا عدم وجود صفتي که ضمن عقد شرط شده يا عقد بر آن واقع شده؛ انجام گيرد. چنانچه هريک از طرفين، پيش از عقد به وجود عيب در طرف ديگر عالِم باشد حق فسخ نخواهند داشت.

شوهر ميتواند در هر زماني از ازدواج موقت٬ مدت باقي‌مانده را به زن ببخشد و عقد را منحل کند٬ چه زن به اين امر راضي باشد چه نباشد. نباید امکان پایان‌دادن به این رابطه را فقط به وکالت در بذل مدت محدود دانست: فسخ نکاح در صورت وجود موجبات قانونی نیز مطرح است (مواد ۱۱۲۱ تا ۱۱۲۸). وجود حق فسخ یا اختیار معتبر برای بذل مدت باید با توجه به شرایط عقد و دلایل هر پرونده بررسی شود.

مطابق ماده‌ی ۱۱۵۲ عُده‌‌ي فسخ‌ نکاح‌ و بذل‌ مدت‌ و انقضاء آن‌ در مورد نکاح‌ منقطع‌ در زن غير باردار‌، دو عادت ماهانه است‌، مگر اینکه‌ زن‌ به اقتضای‌ سن‌، عادت‌ زنانگی ‌نبیند که‌ در این‌ صورت‌ ۴۵ روز و در مورد زن‌ حامله٬‌ تا زمان وضع‌ حمل‌ است‌. طبق مادهٔ ۱۱۵۵، زن یائسه و زنی که با همسر خود نزدیکی نداشته، عدهٔ طلاق یا فسخ ندارند، اما عدهٔ وفات باید رعایت شود.

مطابق ماده‌ی ۱۱۵۴ عده‌ وفات‌ در دائم‌ و منقطع‌٬ چهار ماه‌ و ده‌ روز است‌ مگر اینکه‌ زن‌ حامل‌ باشد که‌ در این‌ صورت‌ عده تا موقع‌ وضع‌ حمل‌ است‌، مشروط بر اینکه‌ فاصله‌ بین‌ فوت‌ شوهر و وضع‌ حمل‌ از چهار ماه‌ و ده‌ روز بیشتر باشد والا مدت‌ عده‌ همان‌ چهار ماه‌ و ده‌ روز خواهدبود.

فرزند در ازدواج موقت

ثبت‌نشدن ازدواج موقت را نباید به‌خودی‌خود موجب سلب حقوق فرزند دانست. احراز نسب و مقررات نفقه و ارث، از جمله مواد ۱۱۵۸، ۱۱۹۹ و ۸۶۲ قانون مدنی، ملاک بررسی این حقوق‌اند. نبود سند رسمی می‌تواند اثبات زوجیت و نسب را دشوار کند.

طبق مادهٔ ۲۱ قانون حمایت خانواده، ثبت نکاح موقت در سه حالت الزامی است: باردارشدن زوجه، توافق طرفین یا وجود شرط ضمن عقد. اختلاف دربارهٔ اصل نکاح و نسب در صلاحیت دادگاه خانواده است (مادهٔ ۴).

منابع حقوقی: قانون مدنی؛ متن قانون مدنی در WIPO Lex؛ قانون حمایت خانواده، مواد ۴ و ۲۱.

احکام مربوط به صیغه

• بسیاری از الزامات عقد دائم در احکام ازدواج موقت غایب است. شرایط صیغۀ موقت بدین قرار است: خواندن خطبۀ صیغۀ موقت ازسوی فردی عاقل و بالغ (نیازی به گرفتن وکیل نیست و اگر زن و مرد به عربی مسلط نباشند می‌توانند صیغۀ ازدواج موقت را به فارسی نیز قرائت کنند)
• تعیین میزان مهریه و مدت زمان نکاح موقت با رضایت زوجین
• زن درهنگام جاری شدن عقد موقت نباید در نکاح دائم یا موقت مرد دیگری باشد و درصورتی که قبلاً ازدواج کرده است، باید زمان عُدّۀ وی تمام شده باشد (مدت عده به نوع پایان ازدواج، بارداری و وضعیت عادت ماهانه بستگی دارد و همیشه ۴۵ روز نیست؛ مواد ۱۱۵۱ تا ۱۱۵۵ قانون مدنی، از جمله استثنای عدهٔ وفات، باید در نظر گرفته شود). لزوم اجازهٔ پدر یا جد پدری برای دختر باکره، استثناهای قانونی دارد که در بخش حقوق زن و مواد ۱۰۴۳ و ۱۰۴۴ توضیح داده شد. دربارهٔ سابقهٔ رابطهٔ خارج از نکاح نیز نمی‌توان حرمت ازدواج را بی‌قید و شرط اعلام کرد؛ برای نمونه، در مسائل ۳۵۶ و ۳۵۷ توضیح‌المسائل سیستانی، حکم به شرایطی مانند شهرت به زنا، توبه و رابطهٔ پیشین دو طرف وابسته است و میان کراهت و احتیاط واجب تفاوت گذاشته می‌شود.

آسیب صیغه به زوجیت

یکی از مصداق‌های متعارف زوجیت، رابطۀ همسری میان زن و مرد است. برخی محققان، ارزش‌های زوجیت در میان زن و مرد را شامل کشش جنسی، احترام، لذت، پذیرش، اعتماد و همدلی می‌دانند.از مهم‌ترین ارزش‌های میان دو زوج، کشش جنسی یا غریزۀ جنسی است. تزویج، نوعی پیوند و قرارداد است که رابطة زوجیت را بر مبنای رفتار و کشش جنسی در قالب قانونی و اجتماعی مشخصی، میان یک زن و یک مرد برقرار می‌کند.بنابراین از آنجا که در جوامع مختلف، آزادی و محدودیتِ انجامِ رفتارهای جنسی تحت تأثیر عوامل فرهنگی، دینی و اجتماعی همان جامعه است، نظام‌بخشی به روابط جنسی و تعیین محدوده‌ها و قلمروهای این عرصه همواره محل بحث و بررسی بوده است. 

آمارهای ازدواج موقت در ایران

نمودار(1): سن پاسخگویان در زمان صیغۀ محرمیت و ازدواج موقت

نمودار(2): نیازهای پاسخگویان در تبیین ازدواج موقت

نمودار(3): حمایت مردان از بارداری زنان در ازدواج موقت

نمودار(4): مدت صیغه در میان پاسخگویان

نمودار(5): نگرش زنان و مردان به ازدواج موقت

در پژوهش «خانه‌ای بر روی آب»، تجربهٔ ازدواج موقت و صیغهٔ محرمیت با مشارکت ۲۱۶ نفر در تهران، مشهد و اصفهان بررسی شده است. این مطالعه از روش کیفی و نمونه‌گیری هدفمند و نظری استفاده می‌کند. طبق نمودارهای کتاب، ۳۶٫۸۴ درصد مشارکت‌کنندگان هنگام ورود به این رابطه زیر ۱۸ سال بوده‌اند. در نمودار انگیزه‌ها، نیاز جنسی برای ۶۱ درصد مردان و نیاز عاطفی برای ۸۱٫۳۴ درصد زنان گزارش شده است؛ نیاز اقتصادی زنان در دسته‌ای جداگانه آمده است. این ارقام به نمونهٔ پژوهش مربوط‌اند و نباید به همهٔ مردم ایران تعمیم داده شوند.

منبع: کتاب «خانه‌ای بر روی آب» و نسخه‌های پژوهش؛ نمودارهای ۴ و ۱۵ کتاب.

گزارش‌های خبری قدیمی دربارهٔ افزایش ازدواج موقت، آمار روز یا برآورد قطعی از کل ایران نیستند. برای نمونه، گزارش خبرآنلاین در سال ۱۳۸۸ ادعای افزایش ۲۵ درصدی را به مجید ابهری نسبت داده است. آن گزارش دادهٔ خام و روش محاسبه‌ای ارائه نمی‌کند که بتوان با آن این درصد را به‌طور مستقل ارزیابی کرد؛ بنابراین، این رقم در اینجا صرفاً به‌عنوان یک ادعای تاریخی نقل می‌شود، نه یافتهٔ پژوهش حاضر یا آماری دربارهٔ وضعیت کنونی.

مفهوم ازدواج موقت در دنیا

هم‌باشی یا زندگی مشترک بدون ازدواج را نباید معادل ازدواج موقت یا صیغه دانست. در آمار جمعیتی، هم‌باشی به زندگی مشترک زوجی گفته می‌شود که با یکدیگر ازدواج نکرده‌اند؛ در مقابل، نکاح موقت در قانون مدنی ایران نوعی عقد نکاح با مدت معین است. بنابراین، شباهت احتمالی در موقت‌بودن یک رابطه برای یکسان دانستن این دو مفهوم کافی نیست. مقایسهٔ آن‌ها باید تفاوت در تعریف، زمینهٔ اجتماعی و نظام حقوقی را روشن کند و از تعمیم دربارهٔ انگیزه‌ها، تعهدات یا پیامدهای همهٔ این روابط بپرهیزد.

نتیجه گیری درباره صیغه موقت

ازدواج موقت یکی از مسائلی است که طرفداران و مخالفان سرسختی دارد و بسیاری آن را ناقض حقوق زنان و کودکان می دانند. ازدواج موقت در دین اسلام با جاری شدن صیغه محرمیت در مدت معینی انجام می گیرد و اهداف مشخصی را دنبال می کند.  در اسلام اصل بر اساس ازدواج دائم است و ازدواج موقت مناسب شرایط خاصی است. برخی معتقد هستند که برای مثال با سخت شدن شرایط اقتصادی امکان ازدواج دائم برای بسیاری از افراد وجود ندارد چرا که هزینه های زیادی را به دنبال داشته و فرد از پس آن برمی آید. در مقابل ازدواج نکردن او نیز موجب فساد و گناه شده و شرایط دشواری را برای او و زندگی اش فراهم می کند.برای مثال برخی اعتقاد دارند که افرادی که متاهل هستند بدون دلیل قانع کننده و از روی تنوع طلبی اقدام به صیغه موقت کرده و برای رفع نیاز جنسی با افراد رابطه ایجاد می کنند. هر چند به باور آنان این کار از لحاظ شرعی اشکالی ندارد اما از جنبه تعهدات احساسی و قلبی که بین زوجین وجود دارد درست نبوده و وجهه خوبی ایجاد نمی کند. 

کتاب «خانه‌ای بر روی آب» علاوه بر فارسی، به زبان‌های کُردی و انگلیسی نیز در دسترس است. برای معرفی اثر و دسترسی به نسخه‌ها، صفحه کتاب را به زبان مورد نظر باز کنید.