دگرباشان جنسی و جنسیتی در ایران

دگرباشان جنسی و جنسیتی در ایران

دگرباشان جنسی و جنسیتی در ایران با فشارهای حقوقی، خانوادگی و اجتماعی روبه‌رو هستند. این صفحه با رویکردی انتقادی به جرم‌انگاری، تبعیض، اجبار به پنهان‌کردن هویت و گرایش، و روایت‌هایی می‌پردازد که کرامت و حقوق افراد را به حاشیه می‌رانند.

محور بحث، حق برخورداری از امنیت و زندگی بدون خشونت و تبعیض است. تفاوت گرایش جنسی یا هویت جنسیتی را نباید به بیماری، ناتوانی در خودکنترلی یا کم‌ارزشی اخلاقی تبدیل کرد. موشن‌گرافیک بالای صفحه معرفی تصویری موضوع است؛ در ادامه، مفاهیم، پژوهش و منابع را می‌خوانید.

فهرست مطالب

• گرایش جنسی، هویت جنسیتی و اصطلاحات
• همجنس‌گرایی و نگاه علمی
• تبعیض و فشار برای پنهان‌کاری
• جرم‌انگاری و حقوق انسانی
• دامنه پژوهش و حدود نمودارها
• پیشنهادهای کاهش فشار و حمایت از حقوق
• کتاب داستان شهر ممنوعه
• پرسش‌های متداول
• مطالعه بیشتر به فارسی و منابع

گرایش جنسی، هویت جنسیتی و اصطلاحات

گرایش جنسی به کشش عاطفی، عاشقانه یا جنسی فرد اشاره دارد. هویت جنسیتی، تجربه و شناخت فرد از جنسیت خود است. این دو مفهوم با ویژگی‌های جنسی بدن و شیوه بیان جنسیت یکسان نیستند و از یکی نمی‌توان دیگری را نتیجه گرفت.

• همجنس‌گرا: فردی با کشش عاطفی یا جنسی به افراد همجنس؛ واژه‌های لزبین و گی نیز در این زمینه به کار می‌روند.
• دوجنس‌گرا: فردی که می‌تواند به بیش از یک جنسیت کشش داشته باشد؛ این کشش الزاماً در همه زمان‌ها یا به یک اندازه نیست.
• تراجنسیتی: فردی که هویت جنسیتی او با جنسیت منتسب‌شده در بدو تولد متفاوت است. تراجنسیتی‌بودن یک گرایش جنسی نیست و به معنای داشتن دو هویت زنانه و مردانه هم‌زمان هم نیست.
• کوئیر و پرسشگر: اصطلاحاتی که برخی افراد برای توصیف هویت، گرایش یا فرایند شناخت خود به کار می‌برند. کاربرد آن‌ها باید با احترام به واژه‌ای باشد که خود فرد انتخاب می‌کند.

مخفف LGBTQ+ مجموعه‌ای از هویت‌ها و گرایش‌ها را پوشش می‌دهد؛ همه حروف آن «انواع همجنس‌گرایی» نیستند. هویت یا گرایش فرد نیز به‌تنهایی رفتار، توانایی، اخلاق یا شیوه زندگی او را تعیین نمی‌کند.

همجنس‌گرایی و نگاه علمی

سازمان جهانی بهداشت در سال ۱۹۹۰ همجنس‌گرایی را از طبقه‌بندی اختلالات روانی خارج کرد. در طبقه‌بندی ICD-11 نیز موضوع ناهمخوانی جنسیتی در بخش شرایط مرتبط با سلامت جنسی قرار گرفته، نه در بخش اختلالات روانی و رفتاری.

گرایش جنسی را نمی‌توان با یک علت ساده برای همه توضیح داد. نسبت‌دادن آن به «تربیت غلط»، تبلیغات یا یک تجربه خاص، بدون شواهد معتبر، ادعایی قابل اتکا نیست. همچنین همجنس‌گرا یا دوجنس‌گرا بودن به معنای ناتوانی در رعایت رضایت و مرزهای دیگران نیست.

انجمن روان‌شناسی آمریکا تلاش‌های موسوم به «تغییر گرایش یا هویت جنسیتی» را فاقد پشتوانه علمی معتبر و بالقوه آسیب‌زا می‌داند. حمایت روانی باید با احترام به فرد انجام شود و هدف آن تحمیل یک هویت یا گرایش مطلوب خانواده و نهادها نباشد. پیوند منابع اصلی در بخش پایانی آمده است.

تبعیض و فشار برای پنهان‌کاری

پژوهش کامیل احمدی و همکاران، تجربه زندگی در جامعه‌ای مذهبی، طبقاتی، سنتی و پدرسالار را از نگاه مشارکت‌کنندگان بررسی می‌کند. فشار برای انکار یا پنهان‌کردن گرایش، ترس از طرد و محدودیت در بیان تجربه از محورهای این تحلیل‌اند.

نقد این صفحه متوجه ساختارها و گفتمان‌هایی است که تفاوت را به بی‌حقوقی تبدیل می‌کنند. توجیه تبعیض با سنت، مذهب یا «آبروی خانواده»، مسئولیت پاسخ‌گویی در برابر خشونت را از میان نمی‌برد. رفتار همه خانواده‌ها، همه افراد جامعه یا همه پیروان یک مذهب نیز یکسان نیست.

مسیرهای پزشکی یا حقوقی مرتبط با افراد تراجنسیتی را نباید معادل پذیرش همه دگرباشان دانست. امکان انجام یک مداخله پزشکی، خودبه‌خود به معنای برخورداری از امنیت و حقوق برابر نیست؛ همچنین فرد نباید برای پذیرفته‌شدن یا گریز از فشار، به تغییر بدن یا هویت وادار شود.

جرم‌انگاری و حقوق انسانی

برای توضیح وضعیت حقوقی باید میان هویت و گرایش فرد و رفتارهای مشخصِ جرم‌انگاری‌شده تفکیک کرد. نسبت‌دادن یک مجازات ثابت به «همه همجنس‌گرایان» یا «همه دگرباشان» دقیق نیست؛ عنوان رفتار و شرایط حقوقی اهمیت دارد.

کمیته حقوق بشر سازمان ملل در ملاحظات پایانی سال ۲۰۲۳ درباره ایران، از جرم‌انگاری روابط رضایتمندانه همجنس میان بزرگسالان و مجازات‌های شدید، از شلاق تا اعدام در موارد مقرر، ابراز نگرانی کرد. این کمیته همچنین به خشونت، بازداشت و بدرفتاری و فشار برای جراحی بدون رضایت آزادانه اشاره کرد و خواستار رفع جرم‌انگاری و حمایت مؤثر در برابر تبعیض شد.

از منظر این صفحه، جرم‌انگاری روابط رضایتمندانه بزرگسالان و اعمال خشونت یا تحقیر بر مبنای گرایش و هویت، موضوع نقد حقوقی و اجتماعی است. برای تحلیل فارسی، دگرباشان ایران، شهروندانی بی‌حقوق؛ بررسی قوانین و راهکارهای حقوقی را بخوانید. متن گزارش سازمان ملل در بخش منابع اصلی آمده است.

دامنه پژوهش و حدود نمودارها

طبق معرفی کتاب داستان شهر ممنوعه، مطالعه بر مصاحبه‌های عمیق با حدود ۳۰۰ نفر در سه کلان‌شهر تهران، مشهد و اصفهان متمرکز بوده است. دوره مطالعه ۱۳۹۶–۱۳۹۷ و گردآوری داده‌های میدانی تابستان و پاییز ۱۳۹۶ معرفی شده است.

نمونه پژوهش بر افراد همجنس‌گرا و دوجنس‌گرا، یعنی LGB، متمرکز بوده و افراد تراجنسیتی را بررسی نکرده است. بنابراین نتایج را نباید به همه گروه‌های LGBTQ+ نسبت داد. در معرفی کتاب، رویکردهای پدیدارشناختی، هرمنوتیکی و تفسیری برای تحلیل تجربه‌های زیسته ذکر شده‌اند.

نمودارهای زیر توزیع ویژگی‌ها و پاسخ‌ها در نمونه این مطالعه را نشان می‌دهند؛ آمار جمعیت یا شیوع ملی نیستند. نسبت بیشتر یک گروه در نمونه، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که آن گروه در کل ایران پرشمارتر است. پنهان‌کاری و دشواری دسترسی به مشارکت‌کنندگان نیز در ارزیابی روش اهمیت دارند.

پیشنهادهای کاهش فشار و حمایت از حقوق

هدف، تغییر مناسبات تبعیض‌آمیز و امکان زندگی امن و برابر است. پیشنهادهای این صفحه عبارت‌اند از:

• نقد و رفع جرم‌انگاری روابط رضایتمندانه میان بزرگسالان و مخالفت با مجازات و خشونت بر مبنای گرایش یا هویت.
• به‌رسمیت‌شناختن حقوق فردی، کرامت و حق خودتعریف‌گری و مقابله با طرد، تحقیر و فشار خانوادگی.
• دسترسی بدون تبعیض به خدمات سلامت، آموزش، اشتغال و حمایت اجتماعی.
• مخالفت با درمان‌های اجباری تغییر گرایش و مداخلات پزشکی بدون رضایت آزادانه.
• پژوهش مستقل با حفظ محرمانگی، رضایت آگاهانه و پرهیز از افشای ناخواسته هویت افراد.
• آموزش عمومی و حرفه‌ای برای تفکیک مفاهیم و مقابله با انگ‌زنی و اطلاعات نادرست.

کتاب داستان شهر ممنوعه

برای معرفی اثر، روش پژوهش و دسترسی به نسخه‌ها، صفحه فارسی کتاب داستان شهر ممنوعه را ببینید. کتاب از نگاه مشارکت‌کنندگان، مناسبات هویت، قدرت و زندگی روزمره را تحلیل می‌کند.

این کتاب به زبان‌های کُردی و انگلیسی نیز در دسترس است؛ پیوند هر زبان صفحه همان کتاب را باز می‌کند.

مطالعه بیشتر به فارسی و منابع

• کتاب داستان شهر ممنوعه و توضیح روش پژوهش
• جنسیت سوم؛ تحلیل مردم‌شناختی زندگی دگرباشان در ایران
• مهاجرت و جنسیت در دگرباشان ایران
• دگرباشان ایران، شهروندانی بی‌حقوق؛ تحلیل حقوقی