ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی

ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی

ئەم بەرهەمە بە کۆکردنەوە و سەرپەرشتیی توێژینەوەی کامیل ئەحمەدی و هاوکارانی، جۆرەکان، هۆکارەکان و لێکەوتەکانی کاری منداڵان دەکۆڵێتەوە. ناساندنی وەشانی کوردی باس لە ۲۳ جۆری کاری منداڵان لە تاران و دەوروبەری دەکات؛ وەشانی سۆرانی لە ساڵی ۲۰۲۳ لەلایەن دانیشفەڕ لە هەولێر بڵاو کراوەتەوە.

توێژینەوەی “ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی” لە چوار بەش پێک هاتووە و لە ڕێگەی وتەکانی ئەو منداڵانەوە، ڕاستەوخۆ خوێنەر لەگەڵ ڕەنج و کێشەکانی منداڵانی کار ئاشنا دەبێت. توێژینەوەکە لە بەشی چوارەمدا بە پشتبەستن بە ئەزموونەکانی کاری مەیدانی و بۆچوونی پسپۆڕان و کۆمەڵگەی ئامانج، هەندێ ڕێکاری بۆ کەمکردنەوەی لێکەوتەکانی ئەم زیانانە خستۆتە ڕوو. هەروەها لەم لێکۆڵینەوەدا هەوڵ دراوە وتەزای کاری منداڵان له ڕوانگەی هەموو چالاکوانە تەوەرییەکانەوە واته منداڵان خۆیان و دایک و باوکیان و خاوەنکاران و چالاکوانان و پسپۆڕانی بواری منداڵان و بەرپرسانی حکومی له ڕێکخراو و ناوەندەکانی پەیوەست بە بواری کاری منداڵان (وەکوو شارەوانی، بێهزیستی (چاکژیانەوە) و هێزەکانی ئینتزامی تاوتوێ بکرێت. کەواتە تێڕوانینێکی فرەلایەنەی بۆ دیاردەی کاری منداڵان هەیە.

دەنگی منداڵان و ڕێبازی چۆنایەتی

لە ناساندنی سەرەتاییی بەرهەمەکەدا هاتووە:

لە توێژینەوە و دەقی نوێدا، لە بری “لێکۆڵینەوە دەربارەی منداڵان” (Research about Children)، “لێکۆڵینەوە لەگەڵ منداڵان یان لە لایەن منداڵانەوە” (Research with or by Children) بەکار دەهێنرێ و کۆمەڵگەی ئامانج، واتە منداڵان، بگێڕەوەی ڕاستەوخۆی ژیان و منداڵیی خۆیانن. کەواتە جۆر و چۆنایەتیی ئەم توێژینەوە، لە ناو دڵی مەیدانی توێژینەوەوە هەڵقولاوە؛ لە ڕاستیدا خودی کۆمەڵگەی ئامانج بە ڕوانگەیەکی دیاردەناسانە و فرەلایەنەوە وتەزای کار، جۆر و مەترسییەکان و ڕێکارەکانیان تاوتوێ کردووە کە لەم نێوەندەدا تێگەیشتن و ناسیارییان لە کار و ئەزموونە دەروونناسییەکان و تێگەیشتنە هزرییەکان لە ژینگەی کار جێی سەرنجە.

لێکۆڵینەوە لە جۆرە جیاوازەکانی کار لە تاران و دەوروبەری، بە تەنیا بنەمای گشتاندنی ئاماری بۆ هەموو ئێران نییە. ئەزموون و میکانیزمە ناسراوەکان دەتوانن پرسیار بۆ توێژینەوەی دیکە دروست بکەن، بەڵام هەڵسەنگاندنی ناوچەکانی دیکە پێویستی بە داتا و لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ هەیە.

ژمارە و دۆزینەوەکان چۆن بخوێنینەوە؟

لە ناساندنی سەرەتایی بەرهەمەکەدا باس لە مەودای تەمەنی ۸ تا ۱۳ ساڵ و ڕێژەی زیاتر لە ۷۰٪ی منداڵانی کۆچبەر کراوە. ئەم ژمارانە تایبەتن بە ڕاپۆرت و ماوەی ئەو توێژینەوەیە؛ پێناسەی تەمەنی هەموو منداڵانی کار یان ڕێژەی ئێستای کۆچبەران لە هەموو ئێران نین. بۆ لێکدانەوەی ورد، پێکهاتەی بەشداربووان و بنەمای حیسابکردن لە کتێبەکەدا بپشکنە.

نموونەکانی کار بریتین لە زبڵگەڕی، گوڵفرۆشی، دەستفرۆشی، کار لە کارگە و ماڵ و هەڵگرتنی بار بە عەرەبانە. کەواتە بابەتەکە تەنیا کارکردن لە شەقام نییە. کتێبەکە هەژاری، بێبەشی، وازهێنان لە خوێندن و بارودۆخی خێزان لەگەڵ پەیوەندییەکانی کار دەکۆڵێتەوە؛ نابێت چەوساندنەوە بە سەرزەنشتکردنی منداڵ یان خێزان کورت بکرێتەوە.

هەندێک داتای چۆنایەتی دوای کۆدکردن بە شێوەی ژمارە یان چارت پیشان دراون. ژمارەکردنی داتای نموونەیەکی چۆنایەتی، ئەوە ناکاتە ڕاپرسییەکی نیشتمانی. بانگەشەی زیادبوون یان کەمبوونەوە بە تێپەڕبوونی کات پێویستی بە داتای بەراوردپێکراو هەیە؛ نوێکردنەوەی لاپەڕەش داتای کۆن ناکاتە ئاماری ئەمڕۆ.

وەشانەکان و پێشنیارەکان

دوو دەقی خوارەوە لە ناساندنی سەرەتاییی ئەم لاپەڕەیە پارێزراون؛ ساڵی ٢٠٢٣، ڕۆژی ١٢ی حوزەیران و ژمارەی ٦٨٠ لاپەڕە، وەسفی ئەو دەقەن و نابێت بەخۆکار بۆ هەموو وەشانەکان بەکار بهێنرێن. بەردەستبوونی خۆڕاییی باسکراوی دەقەکەش پێویستی بە پشکنینی بەستەری هەمان وەشان هەیە.

“ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی (توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت بە جۆر و هۆکار و لێکەوتەکانی کاری منداڵان) لەمەڕ دیاردەی کاری منداڵان لە تارانی پایتەختی ئێرانە، کە ساڵی ٢٠٢٣ لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی دانیشفەڕ لە هەولێر چاپ و بڵاو کرایەوە.
ئەنجامەکانی ئەم توێژینەوە له ڕۆژی ١٢ی مانگی حوزەیران (مانگی جوون) کە ڕۆژی جیهانیی بەرەنگاربوونەوەی کاری منداڵانه، بڵاو بووەوه. لەم کتێبەدا جگە لە ناساندنی ٢٣ جۆری کاری منداڵان، هەندێک لە زەمینه و هۆکارە بنەڕەتییەکانی بەردەوامیی کاری منداڵان و ئەو مەترسییانەی کە به هۆی کارکردنی پێشوەختەوە ئاوقانی منداڵان دەبێتەوە، باس کراوە.

“ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی” توێژینەوەیەکە کە فایلە فارسییەکەی لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی ئاوای بووف و فایلە کوردییەکەی (زاراوەی سۆرانی) لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی دانیشفەڕەوە لە دوو توێی ٦٨٠ لاپەڕەییدا چاپ کراوە و ئەم بەرهەمە هەوڵێکە بۆ ئەوەی منداڵانی کار بە مافەکانیان بگەن. داگرتنی ئەم کتێبە بە شێوەی خۆڕایی لە ڕێگەی بەستەرە ئاماژەپێدراوەکانی سەرەوە پێشکەش بە خوێنەران و هۆگرانی دەکرێت.

بۆ جیاکردنەوەی وەشانەکان: تۆماری کتێبی ئەلیکترۆنیی کوردی ٦٤٨ لاپەڕە و شناسنامەی ئاڤای بووفی ٢٠٢١ دەخاتە ڕوو؛ تۆماری فارسی ٦٨٢ لاپەڕە و ساڵی ٢٠٢١ تۆمار دەکات. دەقی ئینگلیزیی بڵاوکراوەی کتێب شناسنامەی Avaye Buf، ساڵی ٢٠٢٤ و ISBNی 978-87-94295-16-1 هەیە. ژمارەی تۆماری کتێبی ئەلیکترۆنی هاوتای ژمارەی لاپەڕەی چاپ یان PDF نییە؛ یەکسانیی دەق و نموونەی توێژینەوە لەم وەشانانەدا لێرەدا پشتڕاست نەکراوەتەوە.

کتێبەکە چوار بەشی هەیە و لە بەشی چوارەمدا بە پشتبەستن بە کاری مەیدانی و ڕوانگەی پسپۆڕان و بەشداربووان ڕێکار پێشنیار دەکات. ئەم پێشنیارانە دەبێت لەگەڵ شواهد و سنوورەکانی توێژینەوە بخوێندرێنەوە.

ناسێنراوەکانی فارسی و کوردی باس لە ۲۳ جۆری کار دەکەن، بەڵام پێشکەشکردنی ئینگلیزی پۆلێنکردن و مەودایەکی جیاواز باس دەکات. ئەم ژمارانە نابێت وەک حیسابێکی یەکسان لە نموونەیەکی نەگۆڕ بخوێندرێنەوە. زمان، ساڵی چاپ، پێناسە و ژمارەی لاپەڕەی هەر وەشانێک جیا بپشکنە.

پرسیارە باوەکان

ئایا ئەمە هەمان توێژینەوەی زبڵگەڕیی منداڵانە؟

نەخێر. ئەم کتێبە جۆرە جیاوازەکانی کاری منداڵان دەگرێتەوە؛ «تاڵانی منداڵی» سەرنجێکی تایبەتتری لەسەر زبڵگەڕییە.

ئایا ئەنجامەکان نوێنەری هەموو منداڵانی کاری ئێرانن؟

نەخێر. گێڕانەوە و ڕێژەکانی ئەم نموونەیە بە تەنیا نوێنەرایەتیی ئاماریی هەموو وڵات ناکەن.

ئایا ئامارەکان هی ئەمڕۆن؟

دەبێت لەگەڵ کاتی توێژینەوە و وەشانی سەرچاوە بخوێندرێنەوە؛ ساڵی بڵاوکردنەوە یان نوێکردنەوەی لاپەڕە بەڵگەی نوێبوونی داتا نییە.