ئایا لە ئەورووپا و ئەمریکا کوڕان خەتەنە دەکرێن؟

خەتەنە بریتییە لە لابردنی بەرپێستی ئەندامی نێرینە بە نەشتەرگەری. ئەم کارە لە زۆر ناوچەی جیهان ئەنجام دەدرێت. لە ئێران و لە زۆر کۆمەڵگەی موسوڵماندا، نەریتی ئایینی یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی خەتەنەکردنی کوڕان. خەتەنە لە کۆمەڵگە جولەکەکانیشدا گرنگیی ئایینیی هەیە. ئەم وتارە باس لە خەتەنەی کوڕان لە ئەورووپا و ئەمریکا دەکات، ڕوون دەکاتەوە ئامارەکان چی پێوانە دەکەن و دەچێتە سەر هۆکارەکانی بڕیاری خێزانەکان.

نسخهٔ فارسی مقاله · English version

وەشانی سەرەکیی وتارەکە بە فارسی لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاو کراوەتەوە.

پاشخان و مێژووی خەتەنە

بۆ تێگەیشتن لە خەتەنەی ئەمڕۆ، دەبێ سەیری پاشخانی ئایینی و کەلتووریی ئەم نەریتە بکەین. لە زۆر کۆمەڵگەی موسوڵماندا، دایک و باوکان خەتەنەی کوڕەکانیان لە کاتی لەدایکبوون یان لە منداڵیدا بە ئەرکێکی ئایینی دەزانن. هەندێک خێزان هۆکاری پزیشکیش دەخەنە پاڵ بڕیارەکەیان.

لە ئەورووپا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا هۆکارەکان لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی تر و لە خێزانێکەوە بۆ خێزانێکی تر دەگۆڕێن. هەندێک خێزان خەتەنە بەشێک لە نەریتی موسوڵمانی، جولەکەیی یان نەریتی تری خێزانی دەزانن. هەندێکی تر هۆکاری پزیشکی و تەندروستی دەهێننەوە. ئامارەکانی خوارەوە جیاوازیی نێوان دانیشتووانی ناوچە جیاوازەکان پیشان دەدەن.

ئایا لە ئەورووپا و ئەمریکا کوڕان خەتەنە دەکرێن؟

بەڵێ، لە هەردوو ناوچەکەدا ئەنجام دەدرێت و ڕێژەکەی زۆر جیاوازە. مۆریس و هاوکارانی لە ساڵی ٢٠١٦دا دوو خەمڵاندنی جیهانییان بڵاو کردەوە. بەپێی ئەوان، نزیکەی ٣٧–٣٩٪ی نێرینەکان لە جیهاندا خەتەنە کرابوون. خەمڵاندنەکان ڕێژەی کەسانی خەتەنەکراو پیشان دەدەن. تەمەنی ئەنجامدانی خەتەنە لەو داتایەدا دیاری نەکراوە.

ڕێنمایی ساڵی ٢٠٢٠ی ڕێکخراوی جیهانیی تەندروستی باس لە خەتەنەی پزیشکیی بۆ کوڕانی هەرزەکار و پیاوان بە ڕەزامەندیی خۆیان دەکات، وەک بەشێک لە بەرنامەی پێشگیری لە HIV لەو شوێنانەی کە گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی پەیوەندیی سێکسیی نێوان ژن و پیاوەوە بەربڵاوە. ڕەزامەندی بۆ خەتەنە لە ساوایی یان منداڵیدا پرسیارێکی جیاوازە کە داکۆکیکاران لە مافەکانی منداڵ دەیخەنە ڕوو. ڕاپرسی و خەمڵاندنەکانی خوارەوە دانیشتووان، ماوە و شێوازی جیاواز دەگرنەوە.

• ئێران — نزیکەی ٩٩٫٧٪. خەمڵاندنێک لەسەر بنەمای پێکهاتەی ئایینیی دانیشتووان کە لە ٢٠١٦ بڵاو کراوەتەوە. پاشکۆی ڕاستکراوەی مۆریس و هاوکارانی
• بەریتانیا — ٢٠٫٧٪ لە پیاوانی تەمەن ١٦–٧٤ ساڵ، بەپێی ڕاپرسیی نیشتمانیی ٢٠١٠–٢٠١٢. شیکردنەوەی Natsal-3، بڵاوکراوەی ٢٠١٥
• ئیسپانیا — نزیکەی ٦٫٦٪ لە خشتەی وڵاتانی ساڵی ٢٠١٦. پاشکۆی ڕاستکراوە ئەم ژمارەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ نموونە ناوخۆییەکانی بارسێلۆنا کە لە ١٩٨٥–١٩٨٧ کۆ کرانەوە.
• نەرویج — نزیکەی ٣٪. خەمڵاندنێک لەسەر بنەمای پێکهاتەی ئایینیی دانیشتووان کە لە ٢٠١٦ بڵاو کراوەتەوە. پاشکۆی ڕاستکراوە
• ڕووسیا — نزیکەی ١١٫٨٪. خەمڵاندنێک لەسەر بنەمای پێکهاتەی ئایینیی دانیشتووان کە لە ٢٠١٦ بڵاو کراوەتەوە. پاشکۆی ڕاستکراوە
• ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا — ٨٠٫٥٪ لە نێرینەکانی تەمەن ١٤–٥٩ ساڵ، بەپێی ڕاپرسیی نیشتمانیی تەندروستی و خۆراک لە ٢٠٠٥–٢٠١٠. توێژینەوەی ئینترۆکاسۆ و هاوکارانی (٢٠١٣)
• ئوسترالیا — ٥٨٪ لە نێرینەکانی تەمەن ١٦–٦٤ ساڵ، بەپێی ڕاپرسیی ٢٠٠٥. توێژینەوەی فێریس و هاوکارانی (٢٠١٠)
• ئەفریقای باشوور — ٤٤٫٧٪ لە پیاوانی تەمەن ١٥–٥٩ ساڵ، بەپێی ڕاپرسیی نیشتمانیی ٢٠٠٣. ڕاپرسیی دانیشتووان و تەندروستی، خشتەی ٥٫١٧
• بەرازیل — ١٫٣٪. ئەم خەمڵاندنە لە تۆماری خەتەنەی ئەنجامدراو بە هۆکاری پزیشکی لە سیستەمی گشتیی تەندروستیدا لە ١٩٨٤–٢٠١٠ وەرگیراوە. توێژینەوەی کۆرکێس و هاوکارانی (٢٠١٢)

هۆکارەکانی خەتەنە لە ئەمریکا و بەشێک لە ئەورووپا

ئایین و تەندروستی دوو هۆکارن کە خێزانەکان باسیان دەکەن. لە هەندێک کۆمەڵگەدا خەتەنە نەریتێکی ئایینی یان خێزانییە. خێزانی تر باس لە سوودی چاوەڕوانکراوی تەندروستی یان پێویستییەکی پزیشکی دەکەن. توێژینەوەی ئەمریکا جیاوازیی نێوان گرووپەکانی دانیشتووانیشی ڕاپۆرت کرد. ڕێژەی نیشتمانیی ئەم توێژینەوەیە بە تەمەن و ساڵەکانی ڕاپرسییەکەوە بەستراوەتەوە.

وتارە سەرەکییەکە هەروەها پرسیار دەکات ڕیکلام، بەرژەوەندیی بازرگانی و کاروباری پەیوەست بە ئاهەنگی خەتەنە چۆن کاریگەری لەسەر زانیاریی بەردەستی دایک و باوکان دادەنێن. لە باسکردنی پێشگیری لە نەخۆشییە گوازراوەکانی ڕێگەی پەیوەندیی سێکسیدا، دیاریکردنی نەخۆشی و بارودۆخی گواستنەوە گرنگە. ڕێنمایی ڕێکخراوی جیهانیی تەندروستی لەبارەی کەمکردنەوەی مەترسیی تووشبوونی پیاوان بە HIV لە ڕێگەی پەیوەندیی سێکسی لەگەڵ ژنانەوە، لەو کۆمەڵگانەدایە کە ڕێنماییەکە دەیانگرێتەوە.

بۆچوونی پسپۆڕان، مافەکانی منداڵ و ڕەزامەندی

هەندێک پسپۆڕ و داکۆکیکار لە مافەکانی منداڵ پێیان وایە خەتەنەکردنی منداڵێک کە هێشتا ناتوانێت ڕەزامەندی بدات، پێشێلکردنی مافی بڕیاردان لەسەر جەستەی خۆیەتی. گفتوگۆیەکی تریش لەبارەی هەستیاری و چێژی سێکسییە. لە وتارە سەرەکییەکەدا نیگەرانیی نەیارانی خەتەنە لەبارەی لابردنی بەرپێست و گۆڕانی هەستکردن باس کراوە. بەڵگەکان بەپێی توێژینەوە و ئەو ئەنجامانەی پێوانە کراون جیاوازن. بۆ نموونە، شیکردنەوەی ڕاپرسیی بەریتانیا (Natsal-3) لە ئاستی دانیشتوواندا پەیوەندییەکی لە نێوان خەتەنە و کارکردنی گشتیی سێکسی نەدۆزییەوە.

دایک و باوکان بۆ بڕیاردان پێویستیان بە زانیاریی متمانەپێکراو هەیە. بەپێی یەک بۆچوون، دایک و باوک بڕیار دەدەن. داکۆکیکارانی مافی بڕیاردانی منداڵ دەڵێن ئەگەر هۆکارێکی پزیشکی لە ئارادا نەبێت، ئەم کارە دەبێ تا ئەو کاتە دوا بخرێت کە خودی کەسەکە بتوانێت بە ئاگادارییەوە بڕیار بدات. هەندێکیان تەمەنی ١٨ ساڵ پێشنیار دەکەن. پرسیاری سەرەکی لە نێوان ئەم بۆچوونانەدا ئەوەیە کێ بڕیار دەدات و کەی.